Kleur om ons heen

Onze kleuren

Overal om je heen zie je kleuren. Op gebouwen, op auto´s, op fietsen, op verkeersborden en ook wij zelf dragen allemaal kleuren. Welke kleuren wij dragen, kunnen we vaak zelf bepalen door de keuze van onze kleding. In deze verrijkingsstof ga je ontdekken wat de betekenis is van die kleuren om ons heen.

De natuur

Hoe zit dat nou in de natuur? Dieren hebben geen kleren aan. Ze moeten het doen met de kleuren van hun lichaam. Maar waarom heeft een dier nou de kleuren die hij heeft en niet andere kleuren?

Uitzondering

Er zijn dieren die een uitzondering vormen. Zij kunnen hun kleur wel elk moment veranderen. Kijk maar naar het dier in het volgende filmpje.

Wat is kleur?

Kleur is een natuurkundig verschijnsel.

Hoe kleuren ontstaan is niet zo makkelijk uit te leggen. Wanneer licht ergens opvalt, wordt het gebroken en gedeeltelijk gereflecteerd. Wat naar ons oog wordt teruggekaatst, zien wij als kleur.

Wanneer zonlicht bijvoorbeeld op een driehoekig prisma geslepen stuk glas valt, dan zien wij tegelijk alle kleuren die voor het menselijk oog zichtbaar zijn. Een rood papier bijvoorbeeld, kaatst alleen het rode gedeelte van het licht terug en absorbeert alle andere kleuren. Dus zien wij alleen dat rood.

Wist je dat wit de optelsom is van alle kleuren samen? Wanneer licht op een voorwerp valt en dit licht wordt volledig teruggekaatst, dan zien wij dit voorwerp als wit. Bij zwart is het net omgekeerd. Wanneer er licht valt op een voorwerp en dit voorwerp kaatst geen licht terug, dan zien wij het voorwerp als zwart.

Kleur is dus eigenlijk licht en onze ogen en hersenen maken daar een kleur van.

Kleuren bij mensen

Kleuren hebben bij ons vaak betekenis. Denk maar aan de kleuren van een stoplicht of van verkeersborden. Wij kennen rood als de kleur van gevaar of van verboden, de kleur groen betekent veilig.

Mensen die aan de weg werken hebben fel oranje hesjes aan om op te vallen. Soldaten gebruiken camouflagepakken om juist niet op te vallen in de omgeving.

   

           

Deze twee logo's ken je vast. Ze zijn heel herkenbaar. Zou je deze reclamelogo's nog steeds zo makkelijk herkennen als ze elke keer een andere kleur zouden hebben?

Huidskleur

Er zijn niet alleen kleuren om ons heen, wij als mensen hebben zelf ook verschillende kleuren. Sommige mensen hebben een donkere huidskleur en andere een lichte. Maar die kleuren hebben wij niet om ons te beschermen tegen vijanden zoals sommige dieren dat doen. Onze huidskleur heeft een andere functie.

Zonnig en warm

In gebieden waar veel zon is, zijn mensen donkerder van kleur. Deze donkere kleur zorgt ervoor dat iemand niet zo snel verbrandt. De donkere kleur wordt veroorzaakt door een stofje in de huid; pigment. Donkere mensen hebben dus een huid met veel pigment. Naast bescherming tegen verbranding zorgt het pigment er ook voor dat je meer warmte verliest. Erg handig als je in een warm gebied woont.

Koude gebieden

Warmte verliezen is echter niet zo handig in koudere gebieden. In koude gebieden wil je juist je warmte vast houden. Gelukkig hebben de mensen die in deze gebieden wonen vaak veel minder pigment in hun huid. Dit komt doordat de zon in deze gebieden veel minder schijnt. Pigment wordt in de huid aangemaakt wanneer er zonlicht op de huid komt. Voor deze mensen is het niet zo'n groot probleem dat ze weinig pigment hebben. Doordat de zon zo weinig schijnt, zullen zij zich ook niet zo snel verbranden.

Als je een lichte huidskleur hebt en je veel in de zon zit wordt je bruiner. Hoe komt dat?

Kleuren in het dagelijks leven

Kleuren hebben vaak een betekenis. Een goed voorbeeld hiervan is het verkeerslicht. Door de kleur van het verkeerslicht weten we wat we moeten doen: doorgaan, opletten of stoppen.

Maar kleur heeft niet altijd dezelfde betekenis. Als iemand een rode trui aantrekt, wil die persoon niet dat iedereen bij hem gaat stoppen.

De kleur van iemands kleding kan wel andere effecten hebben. Zo kan kleur ervoor zorgen dat iemand opvalt of juist niet.

Opvallen of niet?

Dat kan heel handig zijn. Kijk maar eens naar de plaatjes hieronder. Wie van onderstaande mensen draagt kleding met opvallende kleuren en wie met onopvallende kleuren? Sleep de plaatjes naar het juiste vakje.

Kleur in kleding

Onze kleren hebben tegenwoordig alle kleuren van de regenboog. Je draagt nu misschien een groene broek en een rood shirt, gewoon omdat je de kleuren mooi vindt.

Maar vroeger had het dragen van een bepaalde kleur vaak een betekenis. Je trok niet zomaar wat uit de kast. Ook tegenwoordig hebben sommige kleuren nog een betekenis. Een bruidsjurk is vaak wit en als je naar een begrafenis gaat, trek je zwarte kleding aan. Waarom is dat zo en wat hebben of hadden kleuren dan voor betekenis?

Paars

In de Romeinse tijd mochten alleen de keizers paars dragen. De kleurstof, purper, werd namelijk gemaakt van purperslakken. Je had heel veel van deze slakken nodig om een klein beetje kleurstof te krijgen. Het was dus een dure kleur.

Rood

Rood is de kleur van de liefde, maar ook de duivel wordt vaak in het rood afgebeeld. Rood kan dus ook een gevaarlijke kleur zijn. Rode vlaggen betekenen: oorlog! In China is rood juist de kleur van vreugde, daarom dragen veel bruiden daar een rode bruidsjurk.  

Geel

Geel is de kleur van de zon en de lente. In het oude China mocht alleen de keizer geel dragen, want de mensen geloofden dat hij afstamde van de zon. Als gewone burgers geel droegen, konden ze de doodstraf krijgen!

Groen

In de middeleeuwen droegen bruiden vaak een groene bruidsjurk, als teken van vruchtbaarheid. Denk maar aan de lente, bomen en planten. Nu zie je bijna nooit meer een groene bruidsjurk, want groen is tegenwoordig de kleur van jaloezie en overspel.

Blauw

Veel uniformen hebben een blauwe kleur (piloot, agent, soldaat). Blauw is een serieuze en afstandelijke kleur. Maar het is ook de kleur van de adel, denk maar aan 'blauw bloed'.

Wit

Wit staat voor schoon en reinheid. Uniformen van dokters, verpleegsters, koks en laboranten zijn allemaal wit, omdat zij hygiënisch en dus schoon moeten werken. Wit staat ook voor puur en onschuldig. Het wit van de bruidsjurk wil zeggen dat de bruid nog nooit een man heeft gehad. Tegenwoordig is de kleur van de jurk bijna altijd wit en zit er vaak geen betekenis meer achter. In China zul je nooit een bruid in het wit zien, want daar is wit juist de kleur van de rouw.

Zwart

Zwart is een zakelijke kleur. Veel mensen die op kantoor werken, dragen een zwart of donkergrijs pak . Maar zwart is ook de kleur van de dood, de nacht en de rouw. Daarom dragen in Europa bijna alle mensen op een begrafenis zwarte kleding.

Kleurrijke spreekwoorden

In onze taal gebruiken we ook veel kleuren. Kijk maar eens naar de spreekwoorden en gezegdes die hieronder staan. Ze hebben allemaal iets met kleur te maken.

  • Iets zwart op wit willen zien: iets afspreken op papier om problemen te voorkomen
  • Een wit voetje halen: in de gunst proberen komen
  • Het gras aan de overkant is altijd groener: bij een ander ziet het er altijd beter uit
  • Groene vingers hebben: erg veel van tuinieren houden
  • Zich groen en geel ergeren: erg geïrriteerd zijn
  • Alles door een roze bril zien: alles heel optimistisch bekijken
  • Grijze haren van iets krijgen: ergens veel zorg en verdriet van hebben

Kleuren bij dieren en planten

Dieren hebben net als wij mensen verschillende kleuren. Sommige dieren vallen door deze kleuren erg op en andere dieren juist helemaal niet. Kijk maar naar de onderstaande dieren. Zijn ze opvallend of juist niet? Sleep de foto's naar het juiste vakje.

Soorten kleuren

Een broedende wilde eend heeft haar bruine schutkleur om niet op te vallen. Een pauw met zijn kleurige staartveren probeert juist op te vallen bij de vrouwtjes. Weer andere dieren willen met hun kleuren hun vijand afschrikken. Dieren en planten hebben dus verschillende soorten kleuren, die ze op verschillende manieren gebruiken. Deze soorten kleuren in de natuur zijn:

  • Schutkleuren
  • Waarschuwingskleuren
  • Afschrikkleuren
  • Pronkkleuren

Schutkleur

Veel dieren hebben een schutkleur om niet op te vallen. Dit wordt ook wel camouflage genoemd. Dieren met een schutkleur hebben vaak dezelfde kleur als de omgeving waar ze in wonen. Sommige dieren hebben niet alleen een schutkleur, maar ook een vorm waardoor ze niet opvallen, denk maar aan een wandelende tak.

Waarschuwingskleur

Andere dieren hebben juist een opvallende kleur, zoals rood, geel of zwart. Deze kleuren laten zien dat ze giftig zijn of niet eetbaar. Sommige dieren hebben wel deze opvallende kleuren, maar zijn niet giftig. Ze doen zich voor als een ander dier dat wel giftig is, met dezelfde kleuren. Dit dient als bescherming voor deze dieren. Er zijn bijvoorbeeld zweefvliegen (niet gevaarlijk) die doen alsof ze hommels (wel gevaarlijk) zijn.

Afschrikkleur

Een afschrikkleur heeft dezelfde functie als een waarschuwingskleur, alleen wordt het vaak net iets anders gebruikt. Een voorbeeld van een dier met een afschrikkleur is de dagpauwoogvlinder. Deze vlinder heeft twee vleugels over elkaar heen. De buitenste vleugels hebben een schutkleur waardoor de vlinder minder zichtbaar wordt voor vogels. Als de dagpauwoog toch door de vogel gespot is opent hij zijn binnenste vleugels die fel gekleurd zijn met grote ogen erop. Het is de bedoeling dat de vogel hiervan schrikt en dat de vlinder zo toch nog kan ontsnappen.

Pronkkleur

Pronkkleuren zijn vaak bedoeld om op te vallen. Mannetjes- of vrouwtjesdieren proberen met felle kleuren op te vallen bij hun soortgenoten. Vaak zijn het de mannetjes van een soort die opvallen en hebben de vrouwtjes een schutkleur. De vrouwtjes moeten namelijk niet opvallen als ze op hun nest zitten te broeden. De mannetjes proberen in de smaak te vallen bij de vrouwtjes door gebruik van hun felle kleuren. Denk maar aan de veren van een pauw, de blauwe billen van een baviaan en de felgekleurde veren van mannetjespapegaaien.   

Seizoenskleuren

In gebieden waar de kleuren van het landschap wisselen met de seizoenen leven dieren die hieraan aangepast zijn.

Poolvos

De poolvos is een vos die dichtbij de Noordpool leeft. In de winter, als hier veel sneeuw ligt, heeft de vos een witte vacht. Maar deze vacht verliest hij in de lente als de sneeuw smelt. Hij krijgt dan een grijsbruine vacht.

Poolvos in de winter
Poolvos in de winter
Poolvos in de zomer
Poolvos in de zomer

Kokmeeuw

De kokmeeuw verandert ook van kleur, maar doet dat niet over zijn gehele lichaam. De kop van deze vogel is het gehele jaar door grotendeels wit. Wel heeft hij dan twee donkere vlekjes op zijn kop in de vorm van een koptelefoontje. Tijdens het broedseizoen is zijn kop echter volledig donkerbruin gekleurd.

Kokmeeuw in de winter
Kokmeeuw in de winter
Kokmeeuw in de zomer
Kokmeeuw in de zomer

Kleurverschillen

Sommige dieren zijn er in verschillende kleuren. Wat is nu het voordeel voor een dier als dit in verschillende kleuren bestaat? Om daar een antwoord op te vinden gaan we kijken naar een vlindertje.

Berkenspanner

Dit witte vlindertje heet de berkenspanner. Deze naam heeft hij niet voor niets. Hij is namelijk vaak te vinden op de stam van een berk.

Een berk is een boom met een witte stam en witte takken (zie afbeelding rechtsboven). Omdat de boom net zo wit is als de vlinder, is de vlinder vaak moeilijk te vinden als deze op een berk zit. De berkenspanner heeft dus een goede schutkleur.

Verschillende kleuren

Er zijn echter niet alleen witte berkenspanners, maar er leven ook zwarte berkenspanners in de natuur. Maar deze kom je maar zelden tegen, omdat er niet zoveel van zijn.

Op de middelste foto rechts zijn een witte en een zwarte berkenspanner te zien op een berk in de natuur. Vergroot dit plaatje door er op te klikken en probeer ze allebei te vinden. Welke zag je als eerste?

De stad

In en om de steden ziet de natuur er een beetje anders uit. Door alle uitstoot van auto's en fabrieken komt er veel zwarte roet op gebouwen, wegen en ook planten te zitten.

Op het plaatje rechtsonder is dezelfde berk als hiervoor te zien, met dezelfde twee berkenspanners, maar nu in een stedelijke omgeving. Welke berkenspanner zie je nu als eerste?

Planten

Herfstkleuren

In de herfst verandert de kleur van de bladeren van bomen van groen naar geel, oranje, rood en bruin. Dit komt doordat door de lagere temperaturen in de herfst de bladgroenkorrels (die ervoor zorgen dat een blad groen is) af worden gebroken en de andere kleurpigmenten die in de bladeren zitten zichtbaar worden. Daarna sterven de bladeren af en komen er in het voorjaar weer nieuwe blaadjes aan de boom.

Bloemen

De kleur van de bloemen is geen toeval maar een belangrijk middel om zich van het omliggende groen te onderscheiden, zodat ze flink opvallen. Insecten en vogels komen op deze kleuren af en zorgen ervoor dat de bloemen worden bestoven.

Bloemen die door de vogels bestoven worden, zijn vaak rood of oranje: kleuren die vogels duidelijk herkennen. Insecten kunnen kleuren in het ultraviolette spectrum zien, en krijgen dus signalen door die wij niet zien. Zo weten ze precies waar ze moeten landen om de nectar te vinden – en om de bloem te kunnen bestuiven.

Er bestaan ook kleurloze planten die alleen ’s nachts bloeien. Deze geven echter een sterke geur af om nachtvlinders of vleermuizen te lokken.

Fruit

Als fruit rijp wordt, verandert het van kleur. Wij mensen weten dan dat het fruit goed is om te eten. Een banaan verandert bijvoorbeeld van groen naar geel als hij rijp wordt. Tomaten en paprika's worden rood. Groene paprika's zijn eigenlijk onrijpe paprika's, terwijl we deze dus wel eten.

Kleurproefjes

Met de volgende drie proefjes kun je ontdekken wat je met kleur kunt doen. De leraar zorgt voor de benodigde spullen en de werkbladen waarop je de proefjes kunt uitvoeren staan in de rechterkolom. Je kunt het werkblad zelf uitprinten of de leraar zorgt voor de werkbladen.

Beantwoord na elk proefje de afsluitende vraag die er bij hoort.  

Veel leerplezier!

Proefje 1: Kleuren mengen

In dit proefje ga je kleuren mengen met verf.

Kleur op het werkblad in de cirkel de drie vlakken waar een kleur in staat in die kleur. De tussenliggende vlakken mag je kleuren met de kleur die je krijgt als je de naastgelegen kleuren met elkaar mengt. Kleur ook direct de drie vlakjes onderaan in deze drie mengkleuren.

Proefje 2: Kleuren scheiden

Met water kun je kleuren op een stukje papier scheiden.

Gebruik voor dit proefje het werkblad 'Kleurproefjes ANTW'. Knip het onderste strookje van het werkblad los op de stippellijn. Hang dit in een glas met water. Zorg ervoor dat de vlekken boven water blijven. Laat dit een kwartier zo staan. Wat zie je?

Proefje 3: Kleurenmoeheid

Gebruik het werkblad 'Kleurenmoeheid'.

Prik met een naald door de twee zwarte punten op het papier. Kleur vervolgens het vierkant in met rode, blauwe of gele verf.

Ga aan de tafel zitten en kijk dertig seconden lang naar het gat in het vierkant. Kijk vervolgens (zonder eerst naar iets anders te kijken) naar het andere gat. Wat zie je?

Quiz

Met de volgende quiz kun je testen of je de verschillende soorten kleuren goed hebt begrepen. Succes!

Docentenhandleiding

Kleur om ons heen

Doelgroep

Basisonderwijs, groep 6, 7 en 8.

Leerstofgebied

Deze les beslaat onderdelen van de volgende kerndoelen:

- Natuur en techniek 40, 41, 42

- Nederlands 6

Werkvorm

Leerlingen kunnen alleen of in tweetallen aan deze les werken.

Duur

45 minuten

Doel van de opdracht

De opdracht is een onderzoek naar kleuren om ons heen. Kleuren hebben vaak een betekenis, bij ons als mensen, maar ook bij dieren. De leerling maakt kennis in deze les kennis met deze verschillende betekenissen van kleuren. Waarom hebben sommige dieren een kleur waarmee ze erg opvallen en andere diere juist kleuren waardoor je ze bijna niet meer kunt zien? Hoe gebruiken wij kleuren om iets aan elkaar over te brengen. Deze en andere aspecten komen in deze verrijkingsstof aan bod. De leerlingen hebben na de les meer inzicht gekregen in de functies die kleuren kunnen hebben bij mensen en in het dieren- en plantenrijk.

Vereiste voorkennis

Geen. Sommige onderdelen zullen als moeilijk ervaren worden en daardoor meer geschikt zijn voor de leerling die het normale schoolwerk als makkelijk ervaart.

Voorbereiding

- De leerkracht moet de opdracht zelf ook hebben doorgewerkt om, indien nodig, de werking van de opdrachten en de lesinhoud aan de leerlingen te kunnen verduidelijken.

- Het is nuttig van tevoren te bekijken of de internetverbinding snel genoeg is en of de filmpjes op YouTube (nog) werken. Neem indien nodig contact op met de ICT-verantwoordelijke van uw school.

 - Voordat de leerling aan deze les begint is het aan te bevelen dat de docent zich voorbereidt en dus weet hoe de les werkt en dat hij /zij met de leerling bespreekt wat hij /zij van hen verwacht aan het eind van de les.

- De werkbladen voor de kleurproefjes vindt u hiernaast als pdf bestanden. Elke leerling of elke tweetal heeft een uitgeprinte versie van elke werkblad nodig om het bijbehorende proefje uit te kunnen voeren.

Kleur om ons heen
Kleur bij onszelf
Kleur in de natuur
Prisma
Verschil in huidskleur
Romeinse keizer in een purper gewaad
Chinese keizer in het geel
Politie uniform
Schutkleur
Waarschuwingskleur
Afschrikkleur
Pronkkleur
Een berkenbos
Witte en zwarte berkenspanner op een berk in de natuur
Dezelfde berkenspanners, maar nu op een berk in een stedelijke omgeving
Insecten komen af op fel gekleurde bloemen
Onrijpe bramen zijn rood en rijpe bramen zijn bijna zwart van kleur

Benodigdheden

  • Werkblad Kleurproefjes
  • Verf in de drie primaire kleuren;
    • rood
    • geel
    • blauw
Primaire kleuren van verf

Benodigdheden

  • Werkblad Kleurproefjes ANTW
  • Glazen pot (bv. jampot)
  • Schaar
  • Knijper

Benodigdheden

  • Werkblad Kleurenmoeheid
  • Naald (of iets anders puntigs)