Hoge bergen, diepe dalen

Dat Nederland zo plat is als een dubbeltje, is algemeen bekend.

Maar waarom is Nederland plat, terwijl zich in de omringende landen hoge gebergten bevinden? Hoe zijn die gebergten ontstaan? Wat heeft hoog- en laagland te maken met rivieren, gletsjers en het strand? En welke invloed heeft de mens eigenlijk op het landschap?

In deze les krijg je een antwoord op deze en meer vragen.

 

Veel leerplezier!

Hoogland

Nederland ligt laag, maar er zijn ook plekken op de wereld waar het land erg hoog ligt. Dit noemen we ook wel hoogland.

Deze hoge gebieden bestaan meestal uit bergketens. Vanuit de ruimte zijn een aantal van deze hoge bergketens goed te zien door de sneeuw die er op ligt.

Waarom ligt er vaak sneeuw bovenop een hoge berg? Nou, hoe hoger je zit, hoe kouder het is. Daarom is het op grote hoogte vaak zo koud dat het er regelmatig sneeuwt valt. Doordat het daarboven erg koud is blijft de sneeuw ook nog eens lang liggen.

Hoe ontstaan bergen?

De aardkorst is de bovenste laag van de aarde. Zeg maar de laag waar wij op lopen. Deze korst is zo’n zes tot zestig kilometer dik. Dat is eigenlijk best dun, zeker als je bedenkt dat het van de aardkorst naar het middelpunt van de aarde zo’n 6500 kilometer is!

Gebarsten schil

De aardkorst lijkt op de gebarsten schil van een ei of appel. Hij bestaat niet uit één stuk, maar uit een aantal grote platen die drijven op de laag eronder. Door die beweeglijke ondergrond kunnen de platen verschuiven; van elkaar af, naar elkaar toe of langs elkaar heen. Dit heet platentektoniek.

Botsing

Wanneer twee platen op elkaar botsen worden de randen samengedrukt en deuken ze in. De gesteenten schuiven over elkaar. De randen worden uiteindelijk omhoog geperst. Zo’n botsing duurt miljoenen jaren. Door dat tegen elkaar aanduwen van de platen ontstaan uiteindelijk reusachtige gebergteketens, zoals de Himalaya en de Alpen.

Vulkanen

Sommige hoge bergen, zoals de Kilimanjaro in Afrika en Fuji in Japan, zijn eigenlijk vulkanen. Ze werden steeds hoger door opeenvolgende uitbarstingen.

In dit filmpje kun je zien hoe de Himalaya is ontstaan en hoe lang het geduurd heeft.  

Bergen van Europa

Ben je wel eens in de bergen geweest? Misschien ben je dan wel bekend met één van de bergketens in Europa.

Op het kaartje hieronder zijn een aantal bekende bergketens in Europa met rood aangegeven. Als je op een bergketen klikt, verschijnt de naam, een afbeelding en de hoogte van de hoogste berg van die bergketen.

Hoog- en laagland

De rivier de Rijn begint in Zwitserland, een hoogland. In Nederland stoomt de Rijn de zee in. Nederland is een laagland.

Er zijn ook landen die zowel hoogland als laagland zijn. Welke vier van de volgende zes landen bestaan uit hoog- en laagland?

Gletsjers

Soms kun je tussen de bergen gletsjers vinden. Maar wat is nu een gletsjer?

Een gletsjer is een soort rivier van ijs die heel langzaam langs de berg naar beneden stroomt. Het ijs is gevormd door sneeuw die in de bergen is gevallen. Onderin het dikke pak sneeuw is de sneeuw samengedrukt tot ijs.

Als het ijs van de gletsjer begint te smelten zal het water wegstromen. Dit water vormt een rivier, die richting het laagland loopt op weg naar de zee. Klik in de rechterkolom op de link Gletsjer- en rivierdalen om meer te weten te komen over de voming van rivieren.

Gletsjers in Nederland?

Tijdens de laatste en voorlaatste ijstijd waren er veel meer gletsjers dan vandaag de dag. Tijdens de voorlaatste ijstijd ( 240.000 - 130.000 jaar geleden) was bijna heel Noord-Europa bedekt met gletsjers, zelfs een groot deel van Nederland! Kijk maar naar de afbeelding hieronder. Het ijs lag in de noordelijke helft van Nederland en de grens liep tussen Haarlem, Utrecht en Nijmegen.

Smelten

Door klimaatverandering verdwijnen tegenwoordig veel gletsjers.

De gevolgen van het smelten van gletsjers zijn enorm. Miljarden mensen op aarde zijn afhankelijk van het smeltwater van gletsjers voor hun drinkwatervoorziening in het droge seizoen, voor het bewateren van landbouwgrond, voor waterkrachtcentrales die energie leveren, etc. 

Berglandschappen

Je weet nu dat het bovenop een berg kouder is dan onderaan een berg. Dit voel je ook als je een berg gaat beklimmen. Elke 100 meter die je omhoog gaat is de temperatuur 0,6 graden lager. Je kunt deze temperatuurdaling ook aan het landschap zien. Die ziet er namelijk op verschillende hoogtes anders uit.

Een berg heeft dus op verschillende hoogtes andere landschappen. Je kunt een berg daarom indelen in verschillende zones (zie afbeelding rechtsboven).

Zones

Als je heel hoog in de bergen zit, ligt er het hele jaar door sneeuw. Deze sneeuw noemen we daarom ook wel eeuwige sneeuw.

Als je iets lager in de bergen bent, kom je in een gebied waar het nog steeds erg koud is. Maar in de zomer is de sneeuw hier wel verdwenen. Hier bloeien dan vaak hele mooie kleurrijke bloemen. Dit zijn de alpenweiden.

Nog iets lager is het weer iets warmer. Daar vind je de eerste bomen. Eerst vind je alleen nog maar naaldbomen, zoals de den. Lager op de berg vind je ook bomen met bladeren; loofbomen. De grens waaronder je nog bomen ziet en daarboven niet meer, noemen we de boomgrens.

Stel, je bent aan het wandelen in de bergen. Op de foto hieronder zie je de omgeving waar je wandelt. Hoe noemen we het gebied waarin je aan het wandelen bent?

Laagland

Wij wonen in Nederland en erg hoog is Nederland niet.

Een groot deel van Nederland ligt zelfs onder de zeespiegel. Dit kun je zien op de hoogtekaart rechts. Alles wat licht- en donkerblauw gekleurd is, ligt onder het gemiddelde zeeniveau.

Nederland is dus laagland.

 

 

N.A.P.

In Nederland geven we de hoogte van een plek aan in N.A.P.. Deze afkorting staat voor Normaal Amsterdams Peil. Het N.A.P. staat ongeveer gelijk aan het gemiddelde zeeniveau. Het getal dat voor N.A.P. wordt gezet geeft aan hoeveel meter onder of boven dat punt het gemiddelde zeeniveau ligt. Als een plek dus op -5 N.A.P. ligt, dan ligt het 5 meter onder zeeniveau.

Laagste punt

Er is één plek waar het laagste punt van Nederland ligt. Op de foto rechts is het monument te zien dat op het laagste punt van Nederland staat (-6, 74 N.A.P.).

Het Museon ligt iets hoger. Als je bij de ingang staat, zit je op 3,8 N.A.P..

Hoe laag sta jij?

Met de volgende website kun je zien hoe hoog je eigen huis of school ligt. Klik op de volgende link en noteer in het vak links bovenin de postcode van je huis of van de school en druk op zoek. Onderaan de kaart verschijnt hoe hoog je woont ten opzichte van zeeniveau.

http://www.ahn.nl/viewer

Waterbescherming

Doordat Nederland voor een groot deel onder de zeespiegel ligt, is het belangrijk dat we het land tegen het water beschermen. Dat gebeurt met sluizen en gemalen, het bouwen van dijken, het verhogen van de duinen langs de kust en met de aanleg van de Deltawerken in Zeeland.

Als je kijkt naar de afbeelding hiernaast, dan zie je wat er zou gebeuren als er in Nederland géén maatregelen tegen het water worden genomen.

In dit filmpje vertelt Emmelie hoe het is om te leven onder de zeespiegel.

Waarom is Nederland zo laag?

Bergen worden gevormd aan de randen van de platen waaruit de aardkorst bestaat. Doordat twee platen tegen elkaar botsten ontstaan gebergten.

Nederland ligt niet aan de rand van zo'n plaat, maar in het midden. Daarom zijn er dus ook geen hoge bergen in ons land. Maar hoe komt het dan dat ons land zo laag ligt?

IJstijd

Vroeger was het in sommige periodes heel erg koud in Nederland. Er was toen een ijstijd. In de voorlaatste ijstijd lag bijna het hele noordelijke deel van Europa onder een grote laag ijs. Een deel van Nederland was ook bedekt met dit ijs.

De zwaarte van al dat ijs zorgde ervoor dat Scandinavië als het ware omlaag werd gedrukt. Toen het ijs weer begon te smelten kwam het land weer langzaam omhoog. Doordat Nederland en Scandinavië op één plaat liggen, zakte Nederland daardoor. Het is alsof de twee gebieden op een wip zitten.

Na de ijstijden is al dat ijs van de gletsjers gesmolten en dat heeft er voor gezorgd dat de zeespiegel heel erg gestegen is. Daardoor kwamen grote delen van Nederland onder water te staan en was Nederland dus kleiner dan wij het nu kennen. Doordat we nu allerlei maatregelen hebben genomen tegen het water, kunnen we toch in die gebieden wonen.

Bergen in Nederland?

We hebben dus geen hoge bergen in Nederland. Maar hoe zit het dan met de Grebbeberg, de Sint-Pietersberg en de Vaalserberg?

Nou, dat zijn eigenlijk geen bergen. Want in de aardrijkskunde is een bult pas een berg als-ie minimaal 500 meter hoog is. En zelfs onze 322 meter hoge Vaalserberg, is dus eigenlijk maar een Vaalserheuvel.

Rivieren

Water stroomt van bergen in het hoogland naar het laagland, bijvoorbeeld Nederland. Dit water zorgt voor allerlei verandering in het gebied waar de rivier doorheen stroomt.

Nederlandse rivieren

In Nederland zijn er een aantal rivieren te vinden. Op de afbeelding rechts zie je een kaart van Nederland met daarop de grote rivieren.

Welke van de vier onderstaande rivieren stroomt, net als de Rijn, van hoogland naar laagland en mondt uit in zee?

Verplaatsing van grond

Rivieren nemen op hun weg naar het laagland allerlei materiaal met zich mee. Ook gletsjers in het hoogland helpen een handje mee. Er vallen bijvoorbeeld stukken rots van de berg op de gletsjer (zie afbeelding 1). Deze rotsen worden dan meegevoerd naar beneden, want een gletsjer schuift langzaam het dal in. De langzame bewegingen van het ijs kunnen rotsen ook tot kleinere keien malen.

Het smeltwater van de gletsjer stroomt weg in een rivier. De grootste rotsen kunnen door dit water niet meegenomen worden en blijven onderaan de gletsjer liggen. Maar losse keien worden door het smeltwater wel meegevoerd (zie afbeelding 2). Zij bewegen met de stroming van de rivier mee stroomafwaarts. Onderweg slijten deze stenen af. Door de stroming botsen stenen met elkaar. Stenen in de rivier worden dus steeds kleiner, maar ook steeds ronder.

Wat kunnen we in het rivierwater vinden als de rivier uiteindelijk het laagland heeft bereikt? Klik de goede antwoorden aan.

Het water van beken en rivieren versleept materiaal van de bergen in het hoogland naar het laagland. Rivieren vormen daar een deltagebied. Een delta is het gebied waar een of meerdere rivieren in zee uitmonden. Het rivierwater komt tot stilstand in de zee en het zand en de klei die in het water zweven, vallen neer en vormen een nieuwe laag op de zeebodem en op het strand. De Rijn en de Maas monden in Nederland uit in zee. Nederland is ook een delta.

In de loop van de tijd worden bergen in het hoogland dus door erosie steeds lager. Maar een laagland met een delta wordt juist steeds groter. Let op, het wordt niet veel hoger dan de zeespiegel, maar het land breidt zich langzaam uit, de zee in.

Meanderen

Niet alle rivieren stromen in een rechte lijn. Sommige rivieren maken juist heel veel bochten. Dit heet een meanderende rivier. De loop van zo'n rivier verandert met tijd (zie afbeelding 1). De vorm van de bochten van de rivier veranderen zich door stromend water. In de binnenbocht van zo'n meanderende rivier wordt zand en grind afgezet (sedimentatie) en in de buitenbocht verdwijnt er juist zand en grind (erosie).

Het kan ook gebeuren dat een bocht zo'n enorme slinger wordt, dat de rivier doorbreekt en weer rechtdoor gaat stromen. Wat er dan achterblijft is een hoefijzermeer. Het kan zelfs gebeuren dat de rivier daarna op een compleet andere plek gaat stromen.

In dit filmpje zie je een zandbak in een laboratorium waar een meanderende rivier doorheen loopt. Je kunt zien dat de loop van de rivier naar verloop van tijd verandert. In het echt duurt dit natuurlijk veel langer.

Meanderende rivieren vinden we vooral in het laagland. Rechts zijn twee afbeeldingen te zien van een rivier in het laagland. Op welke afbeelding is een meanderende rivier te zien?

Invloed van de mens

In Nederland veranderden de rivieren, zoals de Rijn, vroeger ook regelmatig van plaats. Dat is eigenlijk helemaal niet handig. Als je in de buitenbocht van een rivier woont, wordt je tuin door de tijd heen steeds kleiner. Maar als je juist in de binnenbocht van een rivier woont, wordt je tuin weer steeds groter.

Om erosie tegen te gaan zijn er strekdammen in de rivieren geplaatst. Dit zijn stenen dijkjes langs de oever van de rivier, haaks op de stroming van de rivier.

In Nederland bouwen we in bewoonde gebieden ook betonnen muurtjes om de rivier op zijn plek te houden. Dit wordt kanaliseren genoemd. De loop van de rivier kan op die plaatsen dan niet meer veranderen.

Invloed van de mens op de rivier
  H.J.A. Berendsen.
Invloed van de mens op de rivier

Docentenhandleiding

Hoge bergen, diepe dalen

Doelgroep

Basisonderwijs, groep 7 en 8.

Leerstofgebied

Deze les beslaat onderdelen van de volgende kerndoelen:

- Oriëntatie op jezelf en de wereld 48, 49

Werkvorm

Leerlingen kunnen alleen of in tweetallen aan deze les werken.

Duur

45 minuten

Doel van de opdracht

De opdracht is een inzicht geven in de natuurlijke processen waarbij gebergten ontstaan en ook weer afgebroken worden (erosie). De leerlingen maken kennis met de begrippen hoogland, laagland, gletsjers, vegetatiegordels, meanders etc. Dit door middel van informatie, afbeeldingen, filmpjes en opdrachten. Daarnaast leren ze ook wat de invloed is van de mens op het landschap.

Vereiste voorkennis

Geen.

Voorbereiding

- De leerkracht moet de opdracht zelf ook hebben doorgewerkt om, indien nodig, de werking van de opdrachten en de lesinhoud aan de leerlingen te kunnen verduidelijken.

- Het is nuttig van tevoren te bekijken of de internetverbinding snel genoeg is en of de filmpjes op YouTube (nog) werken. Neem indien nodig contact op met de ICT-verantwoordelijke van uw school.

 - Voordat de leerling aan deze les begint is het aan te bevelen dat de docent zich voorbereidt en dus weet hoe de les werkt en dat hij /zij met de leerling bespreekt wat hij /zij van hen verwacht aan het eind van de les.

Nederland - laagland
Oostenrijk - hoogland
Bergketen de Alpen
Het ontstaan van bergen
Hoogtekaart Europa
Een gletsjer

Links

Gletsjer- en rivierdalen: Stromend water bepaalt hoe een landschap eruit ziet. Is het water ijs en zakt het als een gletsjer de berg af, dan krijgt het bergdal de vorm van de letter U. Een rivier die door de bergen stroomt, zorgt voor een dal in de vorm van de letter V.

Verschillende landschappen:    

  • A) Eeuwige sneeuw
  • B) Kale rotsen
  • C) Alpenweide
  • D) Boomgrens
  • E) Naaldbomen
  • F) Loofbomen
Eeuwige sneeuw zone
Hier is de boomgrens zichtbaar. Boven deze grens bevinden zich de alpenweiden.
Hoogtekaart Nederland
Monument laagste punt van Nederland
Zo zou Nederland eruit zien zonder dijken

Links

Deltawerken - Na de watersnoodramp van 1953 werden de dijken in Zeeland versterkt met de Deltawerken. Hierdoor zijn mensen in Zeeland nu veilig tegen zeewater, maar als de zeespiegel door klimaatverandering gaat stijgen kan het weer gevaarlijk gebied worden.

Nederland rond 5500 voor Chr.
Nederland rond 800 na Chr.
Rivieren van Nederland
Afb. 1) Rotsblok meegevoerd door een gletsjer.
Afb. 2) Keien meegevoerd door een bergrivier.

Links

Ontstaan van zand: Zand bestaat korter dan andere delfstoffen zoals aardolie of aardgas, namelijk nog 'maar' 2 miljoen jaar. Elke zandkorrel is eigenlijk een steen die afgeschuurd en vermalen is.

Afb. 1) Schematisch weergave meanderende rivier.
Afb. 2
Afb. 3

Links

Bochten in een rivier: Hoe ontstaan de bochten in een rivier? Bekijk deze clip en ontdek hoe het zit!

Een kanaal in Eindhoven

Links

Overstromingen - Rivieren treden vaak buiten hun oevers. Maar door het ingrijpen van de mens gebeurt dit steeds minder. Wat is er aan gedaan om dit te verminderen? Dat zie in je dit filmpje.