Romeinen achter de duinen

De regio Den Haag maakte vroeger deel uit van het Romeinse Rijk. Het lag vlak bij de noordgrens van dat immense rijk. In dit gebied woonden ook al mensen voordat de Romeinen kwamen, namelijk de Cananefaten.

Welke gevolgen had de komst van het Romeinse leger voor de oorspronkelijke bewoners van dit gebied? Hoe beïnvloedden de Romeinen en Cananefaten elkaar? Wat waren de verschillen en de overeenkomsten tussen deze twee groepen mensen?

In deze verrijkingsstof krijg je op deze en meer vragen een antwoord, aan de hand van het verhaal van Ebbert, een Cananefaats jongetje.

 

Veel leer- en leesplezier! 

Het verhaal van Ebbert

Maak kennis met Ebbert.

Ebbert is een Cananefaats jongetje en hij vertelt jullie van alles over zijn leven in de Romeinse tijd. Hij vertelt over het dorp waar hij woont, over de stad die daar dicht bij ligt en over de Romeinen die hij kent.

In de volgende kopjes lees je eerst elke keer een stukje van het verhaal van Ebbert en daarna krijg je uitleg erbij.

Ebbert is dus een Cananefaat. Maar wie zijn nu eigenlijk die Cananefaten? Dat lees je in het eerste kopje.

 

Veel plezier met het verhaal van Ebbert!

Cananefaten

Ebbert vertelt:

"Hai, ik ben Ebbert en ik ben 11 jaar oud. Ik woon samen met mijn ouders op onze boerderij. Dat is best hard werken. Ik help daarom vaak een handje mee op de boerderij van mijn ouders en soms ook op de boerderij van mijn oom en tante, die in hetzelfde dorpje wonen.

Ik ga niet naar school. Maar dat is ook niet nodig, want ik leer alles wat ik moet weten van mijn vader en moeder. Ik leer bijvoorbeeld hoe ik het graan moet zaaien en oogsten en hoe ik de koeien moet verzorgen."

Wie zijn de Cananefaten?

De Cananefaten waren een Germaans volk dat in de eerste en tweede eeuw van onze jaartelling op de strandwallen langs de Zuid-Hollandse kust tussen de monding van de rivieren de Rijn en de Maas woonde. De meesten waren boeren die leefden van de akkerbouw en de veeteelt.

Toen de Romeinen het gebied binnentrokken, gingen veel Cananefaten als soldaat dienst doen in het Romeinse leger. Ook stichtten de Romeinen in het gebied een stad, Forum Hadriani. Hierdoor kwamen er ook nieuwe beroepen voor de Cananefaten zoals handelaren en handwerklieden.

Opdracht

Romeinen in Nederland

Ebbert vertelt:

"Wij Cananefaten zijn niet de enige mensen die hier achter de duinen wonen. Al lange tijd wonen hier ook Romeinse soldaten en hun gezinnen. Zij wonen in het legerkamp hier vlakbij. Of in de grote stad die ze gebouwd hebben; Forum Hadriani, die iets verderop ligt."

Romeinen in Nederland

De Romeinen kwamen uit Rome. De keizers van Rome wilden veel macht. Daarom veroverden de Romeinen zo'n 2000 jaar geleden grote delen van Europa en Noord-Afrika. Ook ons land werd door de Romeinen veroverd. In het jaar 12 v. Chr. liet de Romeinse keizer Augustus zijn legioenen Nederlands grondgebied binnentrekken.

In Nijmegen werd een groot legerkamp aangelegd. In het begin verliep de operatie soepel, maar later kwam er toch tegenstand van de mensen die al in het gebied woonden. Uiteindelijk kon niet het hele land veroverd worden.

De rivier de Rijn werd de noordgrens van het Romeinse Rijk. Deze grens noemen we ook wel de Limes. Langs de Rijn werd een keten van forten, castella, aangelegd. In Nederland lagen er ongeveer 20 van dit soort forten, die elk plek boden voor zo'n 600 soldaten.

Wat vinden we ervan terug?

De Romeinen hebben allerlei voorwerpen achtergelaten die wij nu, dankzij het werk van archeologen, weer kunnen bewonderen. Ze komen uit opgravingen door heel Nederland. In het gebied rondom Den Haag zijn er bijvoorbeeld opgravingen uit de Romeinse tijd gedaan bij Ockenburg, Wateringen, Rijswijk en Voorburg.

Hiernaast zie je twee voorbeelden van vondsten uit de Romeinse tijd die je nu in het Museon kunt bewonderen.

Opdracht

Op weg naar de markt

Ebbert vertelt:

"Het dorpje waar ik woon ligt vlak bij de Gantel, een klein riviertje waarop regelmatig boten komen aanvaren met koopwaar voor de markt. De markt ligt niet zo ver bij mijn dorpje vandaan, in de stad Forum Hadriani."

"Ik ga wel eens met mijn moeder naar de markt toe om spullen te ruilen. We gaan dan over de Romeinse weg die naar de stad leidt. Als we halverwege de weg zijn, komen we altijd iets bijzonders tegen. Vier grote stenen palen met allemaal tekens erop die ik niet kan lezen, en mijn moeder ook niet. Maar ik heb gehoord van mijn Romeinse vriendje Livius dat het mijlpalen zijn."

Mijlpalen

Mijlpalen geven de afstand aan naar de dichtsbijzijnde plaats. Het zijn dus een soort van ANWB-borden. De Romeinen hebben door hun hele rijk een uitgebreid wegennet aangelegd om ervoor te zorgen dat hun legers zich gemakkelijk konden verplaatsen. Op regelmatige afstanden langs deze wegen stonden mijlpalen. De mijlpalen werden geplaatst bij de aanleg of de reparatie van de weg.

Bij een opgraving in Rijswijk, Wateringse veld, zijn vier mijlpalen gevonden. Deze mijlpalen stonden langs de Romeinse weg die naar Forum Hadriani, nu Voorburg, leidde. Nog nooit werden in Nederland vier mijlpalen teruggevonden op precies dezelfde plek waar ze vroeger ook gestaan hebben. Het is dan ook een hele bijzondere vondst.

Mijlpalen werden niet alleen gebruikt om de weg te wijzen, maar ook om reclame te maken voor de heersende keizer. Elke keizer die werkzaamheden aan de weg liet uitvoeren, liet zijn naam op een mijlpaal kerven. Uit respect voor zijn voorgangers liet men de oude palen staan. Zo kon het gebeuren dat er vier mijlpalen op een rij kwamen te staan. Op de mijlpalen die gevonden zijn in Rijswijk staan de namen van vier keizers: Antoninus Pius, Caracalla, Gordianus en Decius.

Opdracht

In de stad

Ebbert vertelt:

"Aan het einde van de Romeinse weg komen mijn moeder en ik bij de stad Forum Hadriani. Op de markt staan allemaal verschillende kraampjes. 'Kijk moeder, een kraam waar ze olijven verkopen. Oh, en daar hebben ze allemaal parfumflesjes uit Lutetia. En daar liggen grote amforen met wijn en olijfolie uit Rome."

Op de markt is het altijd erg lawaaierig. Iedereen schreeuwt door elkaar heen om zijn koopwaar aan te prijzen. "Verse vis! Lekkere verse vis! "Kom hier voor de beste garum, rechtstreeks uit Rome!" Ik vind het altijd erg leuk om langs alle kraampjes te lopen om te kijken wat ze allemaal verkopen."

De stad Forum Hadriani

Forum Hadriani was een Romeinse stad die lag op de plek waar tegenwoordig Voorburg ligt. De stad is tussen 120 en 150 na Christus gebouwd. Forum Hadriani betekent de markt van Hadrianus. Hadrianus was in die tijd de keizer van het Romeinse Rijk. De naam laat zien dat de stad is gesticht door de keizer zelf. Maar of de keizer zelf ook echt in de stad is geweest, weten de onderzoekers niet.

Forum Hadriani was voornamelijk een marktstad. Later werd het een echte grote stad met stadsrechten en kreeg Forum Hadriani naast een stadsmuur en stadsgrachten ook een nieuwe naam; Municipium Aelium Cananefatium. Het werd de hoofdstad van het Cananefaten gebied. In de Romeinse tijd kende Nederland maar twee echte steden, namelijk Noviomagus (Nijmegen) en Forum Hadriani (Voorburg).

Verder waren er in de stad naast woonhuizen en de markt, ook een amfitheater, een badhuis en een tempelcomplex te vinden. In de stad waren ook verschillende geplaveide wegen met daaronder een riool.

De stad is waarschijnlijk voor een groot deel gebouwd door Romeinse soldaten van legerkampen in de buurt. In tijden van vrede hoefden de soldaten niet te vechten en was het bouwen van een stad een goede andere vorm van werken.

Sterke verhalen

Ebbert vertelt:

"Op de markt heb ik wel eens verhalen gehoord dat mijn dorpje nu ook bij het Romeinse Rijk hoort en dat dit Rijk echt enorm groot is. Zo groot dat je wel twee jaar nodig hebt om van de ene grens naar de andere grens te komen. Ik weet niet of dat waar is, want vaak hebben de soldaten allemaal praatjes en stoere verhalen over plekken waar ze geweest zijn en wat ze daar gezien hebben.

Zo vertelde één soldaat mij dat hij een tijdje in een legerkamp in Britannia heeft gezeten dat vlakbij een enorme muur stond, een muur die zo groot en lang was dat hij door het hele land liep. Ik weet niet of ik dat wel moet geloven hoor....Dat kan toch niet, zo'n lange muur!?"

De grens in Nederland

De Limes is de noordgrens van het voormalige Romeinse Rijk. Limes (spreek uit als lie-mes) is Latijn voor 'grens' of 'pad'.

De Limes was een militaire zone, die bestond uit een weg, forten en wachttorens en dorpen en stadjes. Maar het was ook een handelsroute en langs deze route ontstond een uitwisseling van culturen: tussen de inheemse bevolking en de soldaten van het Romeinse leger en hun gezinnen.

In Nederland liep de Limes van Katwijk via de Oude Rijn langs Arnhem naar Duitsland. Maar de grens van het Romeinse Rijk begint eigenlijk al in Engeland, waar hij de Muur van Hadrianus heet, en hij loopt verder via Nederland, Duitsland, Oostenrijk en door naar Oost-Europa, Azië en Noord-Afrika.

Wat vinden we ervan terug?

Door overstromingen en de steeds wisselende loop van de rivier de Rijn is in Nederland niet veel meer te zien van de Limes. Soms wordt er een stukje Romeinse weg opgegraven of vinden archeologen dingen zoals schepen, resten van (militaire) bouwwerken en huishoudelijke voorwerpen.

Bekijk hieronder een filmpje over de Limes bij Utrecht.

Leren lezen en schrijven

Ebbert vertelt:

"Ik kan niet lezen en schrijven. Maar ja, dat heb je ook niet echt nodig bij het hoeden van de koeien of bij het helpen oogsten van het graan. Mijn vriend Livius kan wel lezen en schrijven. In het Latijn. Hij heeft dat geleerd van de Griekse huisslaaf die hem les geeft, eigenlijk dus een soort van school, maar dan thuis. Ik ben wel een klein beetje jaloers, maar Livius heeft beloofd dat hij mij volgende week een paar woorden Latijn zal leren."

Spreek jij Latijn?

De Romeinen spraken Latijn en de mensen die in de gebieden woonden die de Romeinse legers veroverden leerden vaak ook een beetje Latijn spreken en schrijven. Dit was ook het geval in Nederland.

En zelfs vandaag de dag vinden we in de Nederlandse taal nog een aantal Latijnse woorden terug. Bijvoorbeeld:

  • idem = hetzelfde
  • alibi = een verklaring dat je op een andere plek was
  • veto = iets verbieden
  • nihil = niets
  • ad rem = gevat
  • in dubio = twijfelen

Daarnaast gebruiken we ook Latijnse spreekwoorden. Kijk maar eens hieronder naar deze vier spreekwoorden. Kun jij de juiste Nederlandse betekenis achter het Latijnse spreekwoord zetten?

Eindelijk een dagje vrij

Ebbert vertelt:

"Soms hoef ik wel eens een dag mijn vader en moeder niet te helpen. Dan heb ik een dagje vrij. De ene keer ga ik met mijn werpstok de duinen in, lekker rondstruinen en misschien vang ik nog wel eens een gans of een haas. Die kan ik dan aan mijn moeder geven, zodat zij het kan ruilen op de markt. Maar de andere keer speel ik een spelletje, alleen of samen met Livius. Hij woont in het legerkamp vlakbij. Zijn vader is daar namelijk de garnizoenscommandant."

Delta spel

Eén van de spellen die Ebbert gespeeld kan hebben is het Delta spel. Dit spel kwam al voor bij de oude Grieken en ook de Romeinen kenden het. Hieronder krijg je de spelregels, zodat je het thuis of op het schoolplein een keer kunt spelen.

Benodigdheden:

  • 10 knikkers, dopjes, steentjes etc, per persoon
  • eventueel stoepkrijt

Teken in het zand met je vinger of met stoepkrijt op de stenen een groot driehoek (een Delta). Trek dan in het driehoek een aantal lijnen zodat er vakjes in de driehoek ontstaan (10 in totaal). Elk vakje krijgt een ander nummer. Je begint aan de onderkant van de driehoek met de I en helemaal boven in de punt komt de X.

Zet daarna een lijn op de grond zo'n 3 meter voor het begin van de driehoek. Dit is de startlijn. Gooi nu vanachter deze lijn de knikkers, steentjes etc in de driehoek. Iedereen mag 10 keer gooien. Na afloop tel je het aantal punten op. Elke knikker krijgt de waarde van het vakje waar het in ligt. Knikkers die erbuiten zijn gegooid tellen niet mee. De winnaar is degene met het hoogste aantal punten.

Veel plezier met het Delta spel!

Wat eten we vandaag?

Ebbert vertelt:

"Op de markt heeft mijn moeder een zelfgevangen gans geruild voor twee mooie schaaltjes van Romeins aardewerk, terra sigillata. De gans was meer waard dan de schaaltjes, dus ze heeft ook nog wat Romeinse munten terug gekregen. Ook hebben we wat garum en een bakje olijven gekocht met de Romeinse munten die we hebben gekregen.

Ik ben benieuwd wat we vanavond gaan eten? Ik heb namelijk best wel honger gekregen van al dat lopen en die lekkere dingen die ik op de markt heb gezien. Misschien eten we wel een stukje van de haas die mijn vader gisteren heeft gevangen. Dat zou lekker zijn! Dan kan moeder gelijk de garum erbij gebruiken die ze heeft gekocht."

Recepten

Altijd al willen weten wat de Romeinen aten? Gelukkig kunnen we daar achter komen. Er is namelijk een echt kookboek uit de Romeinse tijd bewaard gebleven. Het gaat om het kookboek van Apicius met de naam De re coquinaria (dat betekent 'kookboek'). Hieronder staat één van de recepten uit dit kookboek. Als je het thuis wilt maken, vraag dan altijd of een volwassene je wil helpen.

Recept voor een Romeins notentaartje

Wat heb je nodig?

  • 200 gram pijnboompitten
  • 400 gram gehakte gemengde, ongezouten noten
  • 100 gram honing
  • 4 eieren
  • 1 dl dessertwijn (hoeft niet persé)
  • 1 dl volle melk
  • 1 theelepel zout (eigenlijk garum)
  • peper

Hoe ga je te werk?

Rooster de gehakte noten en de pijnboompitten in een pan op hoog vuur (geen olie gebruiken). Meng de honing en de wijn in een pannetje en breng aan de kook tot de wijn verdampt is. Als je geen wijn gebruikt, kun je deze stap overslaan. Voeg de geroosterde noten toe en laat afkoelen. Klop de eieren los met de melk en het zout en peper in een kom. Lepel dan het honing-notenmengsel door de eieren. Giet dit mengsel in een ingevette bakvorm of ovenschaal. Dek de bakvorm af met aluminiumfolie en zet in de oven, voor 25 minuten op ongeveer 175° C. Laat het daarna afkoelen buiten de oven en verder in de koelkast. Stort de taart op een bord en giet er eventueel extra honing overheen en dien op.

Eet smakelijk!

Romeinse soldaten

Ebbert vertelt:

"Livius is niet de enige Romein die ik ken. In de stad kom ik namelijk ook vaak Quintus tegen. Quintus is een Romeinse soldaat, die ook in het legerkamp woont. De vader van Livius, de garnizoenscommandant, is de baas van Quintus. Quintus staat vaak op wacht bij de poorten van Forum Hadriani samen met andere soldaten. Hij hoeft nu niet te vechten, want het is vrede. Vroeger heeft Quintus ook meegeholpen met het bouwen van een aantal huizen in de stad."

Het Romeinse leger

Het Romeinse leger was in haar tijd superieur en heeft er deels voor gezorgd dat het Romeinse Rijk zo groot en uitgebreid kon worden. Het leger bestond uit verschillende legioenen. Een legioen is een legereenheid van zo'n 5000-6000 man en bestond uit infanteristen (voetsoldaten) en cavaleristen (soldaten te paard). Elk legioen had zijn eigen naam en nummer en er waren er ongeveer 30 tegelijk in actieve dienst. Dat zijn dus 150.000 soldaten!

De uitrusting van een Romeinse soldaat bestond uit een soort harnas, een helm, een schild, speciale sandalen met noppen, een speer en een kort zwaard. Deze uitrusting moesten de soldaten zelf kopen en onderhouden. Naast deze uitrusting droegen de soldaten ook elk een paal voor het kamp, potten en pannen voor het eten en het eten zelf tijdens de marsen.

Naast tijden van oorlog waarin het leger moest vechten, hadden ze in tijden van vrede ook hele andere taken, zoals het onderhouden van militaire gebouwen, het graven van sloten en grachten, het bouwen van wegen en bruggen, politietaken uitvoeren en belastingen innen. Soldaten in het Romeinse leger kregen gewoon loon, dat werd uitbetaald aan het einde van jaar. Maar in de tussentijd konden de soldaten ook best wat bijverdienen door klusjes te doen voor andere soldaten of door handel te drijven met de lokale bevolking.

Opdracht

Op weg door het Romeinse Rijk

Ebbert vertelt:

"Ik ben zelf nog nooit echt ver van huis geweest. Ja, ik ga wel eens met mijn moeder naar de markt, maar nooit verder. Ik heb wel gehoord van plaatsen die veel verder weg liggen. Bijvoorbeeld Noviomagus, waar een heel groot legerkamp staat en Lutetia, waar de parfumflesjes op de markt vandaan komen en Rome, waar de wijn en de olijven vandaan komen.

Quintus vertelde mij gisteren dat hij een brief wil sturen via de koerier aan zijn broer in Britannia. Waar ligt Britannia? vroeg ik. Hij zei dat dat heeeeeeel ver weg ligt van Forum Hadriani."

Romeinse wegenkaarten

Hoe wisten de Romeinen eigenlijk de weg in dat enorme rijk? Hadden ze al wegenkaarten? Het antwoord is ja!

Een voorbeeld van zo'n wegenkaart is de Peutingerkaart. Deze Romeinse wegenkaart is ongeveer 40 cm hoog en heeft een totale lengte van 6,82 meter.

De kaart werd tijdens de regering van keizer Augustus (63 voor – 14 na Christus) voor het eerst gemaakt. De Peutingerkaart is bedoeld als reisdocument, niet als echte, realistische weergave van het Romeinse Rijk. Het leger, handelaren, boodschappers en tal van inwoners van het Romeinse Rijk gebruikten de kaart als routeplanner. De kaart toont, schematisch weergegeven, de grote doorgaande wegen, de rivieren, de te passeren steden en andere vermeldenswaardige plekken. Als boekrol, opgerold op twee stokken, kon hij gemakkelijk worden meegenomen.

Opdracht

Veranderingen

Ebbert vertelt:

"In de stad hebben ze allerlei nieuwe, Romeinse dingen waarvan ik alleen maar kan dromen, zoals vloerverwarming in de huizen! Kun je je dat voorstellen? In ons huis is de vloer gewoon gemaakt van aangestampte aarde, wat best wel koud en nat kan zijn in de winter. En onze huizen zijn gemaakt van palen en huttenleem, terwijl de huizen in de stad gemaakt zijn van steen. Zelfs de mensen zien er anders uit! Ze dragen mooie kleding, bijvoorbeeld een mantel die vast gemaakt is met een fibula, een mantelspeld. Of schoenen met noppen eronder."

Wat veranderde er in onze regio?

Met de komst van de Romeinen veranderde er nogal wat in Nederland. De bevolking kreeg te maken met belastingen aan Rome en de mannen met de dienstplicht voor het Romeinse leger.

De landbouw bleef het belangrijkste om van te leven. Hierbij werden wel wat nieuwe uitvindingen van de Romeinen gebruikt. Ook kwam er een uitgebreid wegennet in Nederland, wat de handel bevorderde. Via het leger maakte de jonge mannen kennis met het Latijn en een deel van de bevolking leerde zo lezen en schrijven. Iets wat ze hiervoor nog niet konden.

Ook het aantal mensen dat hier woonde veranderde. Voor de komst van de Romeinen leefden er in Nederland ongeveer 30.000 tot 40.000 mensen. Tijdens de Romeinse periode groeide de bevolking naar zo'n 200.000 inwoners.

Bekijk dit filmpje om te zien wat er veranderde toen de Romeinen naar ons land kwamen en wat ze allemaal meenamen. Beantwoord daarna de vraag hieronder.

Quiz

Ebbert vertelt:

"We zijn aan het einde van mijn verhaal gekomen. Ik heb jullie een heleboel verteld over mijn leven. Hopelijk heb heb je alles gelezen en alle opdrachten gemaakt, zodat je nu heel veel weet over de Romeinen achter de duinen."

Eindopdracht

Als je alle informatie hebt gelezen en de opdrachten hebt gemaakt bij Het verhaal van Ebbert dan heb je voldoende kennis om deze afsluitende quiz te maken.

Klik op de afbeelding hierboven om de quiz te starten. Succes!

 

Docentenhandleiding

Romeinen achter de duinen

Doelgroep

Basisonderwijs, groep 6, 7 en 8.

Leerstofgebied

Deze les beslaat onderdelen van de volgende kerndoelen:

- Oriëntatie op jezelf en de wereld 52

Werkvorm

Leerlingen kunnen alleen of in tweetallen aan deze les werken.

Duur

45 minuten

Doel van de opdracht

De leerlingen maken met het verhaal van Ebbert, op een speelse en simpele manier, kennis met het leven van de Romeinen en de oorspronkelijke inwoners van de regio Den Haag in de Romeinse tijd. De leerlingen krijgen een beeld van het leven van alledag en ze krijgen inzicht in de verschillen tussen de Romeinen en de Cananefaten.

Vereiste voorkennis

Geen.

Voorbereiding

- De leerkracht moet de opdracht zelf ook hebben doorgewerkt om, indien nodig, de werking van de opdrachten en de lesinhoud aan de leerlingen te kunnen verduidelijken.

- Het is nuttig van tevoren te bekijken of de internetverbinding snel genoeg is en of de filmpjes op YouTube (nog) werken. Neem indien nodig contact op met de ICT-verantwoordelijke van uw school.

 - Voordat de leerling aan deze les begint is het aan te bevelen dat de docent zich voorbereidt en dus weet hoe de les werkt en dat hij /zij met de leerling bespreekt wat hij /zij van hen verwacht aan het eind van de les.

Romeinen achter de duinen
Ebbert
Het dorpje waar Ebbert woont
Het Romeinse legerkamp in de buurt van Ebbert's dorpje
Romeinse munt uit de tijd van keizer Justinianus (collectie Museon)
Romeins glaswerk (collectie Museon)
De Romeinse weg naar de markt in de stad Forum Hadriani
De Romeinse mijlpalen die gevonden zijn in Rijswijk, zijn nu te bewonderen in het Museon.
Detail van een Romeinse mijlpaal
De stad Forum Hadriani

Woordenlijstje

  • Lutetia = Parijs
  • Garum = stinkende saus gemaakt van de ingewanden van vissen, smaakt zout.
Straatbeeld van Forum Hadriani
Doorsnede van een huis in Forum Hadriani
  www.cultuurwijzer.nl
De Limes in Nederland

Woordenlijstje

  • Britannia = Engeland
De muur van Hadrianus in Engeland
  www.cultuurwijzer.nl
De grenzen van het Romeinse Rijk
  www.spannendegeschiedenis.nl
Reconstructie van een Romeins castellum (fort) bij Arnhem
Tekst in het Latijn uit de Romeinse tijd
Delta spel

Romeinse cijfers

  • 1 = I
  • 2 = II
  • 5 = V
  • 10 = X
  • 50 = L
  • 100 = C
  • 500 = D
  • 1000 = M
Romeinse keuken
Quintus
Romeinse legionairs
Detail van de kaart

Met deze link kun je de hele Peutingerkaart goed bekijken.