Exoten in Nederland

Halsbandparkiet (foto: Herman Berkhoudt)
Halsbandparkiet (foto: Herman Berkhoudt)

De natuur in Nederland verandert. Er komen nieuwe dieren en planten binnen en er verdwijnen ook soorten.

Sommige soorten komen Nederland op eigen kracht binnen. De winters worden zachter waardoor soorten uit het zuiden zich hier thuis voelen. Er verdwijnen ook soorten door het stijgen van de temperatuur en de verminderde hoeveelheid neerslag in de zomer.

De laatste jaren komen steeds meer soorten met behulp van de mens ons land binnen. Deze noemen we exoten. Een exoot is een soort die eerst niet in een land voorkwam, maar er door menselijk handelen wel terecht is gekomen. Het kan een met opzet uitgezette soort zijn, zoals de smakelijke Japanse oester. Maar het kan ook om een per ongeluk ontsnapte soort gaan, zoals de halsbandparkiet of de nerts. In totaal zijn ongeveer 1.000 van de 36.000 soorten dieren, planten en schimmels in Nederland exoot.

Museum Naturalis is naast een museum ook een onderzoeksinstelling met als doel de biodiversiteit op aarde te beschrijven en te verklaren. Exoten zijn daar een onderdeel van. Jij gaat in deze webles onderzoek doen naar een aantal van deze soorten ("Onderzoek"). Bovendien ga je bedenken hoe wij het beste met onze exoten om kunnen gaan ("Beleidsplan").

Maar test nu eerst jouw voorkennis met onderstaande quiz. Ga daarna naar "Hoe komen ze hier" en "Schade en nut" om je kennis te verrijken. Succes!

Wie zijn de exoten?

Nederlands soortenregister

In het Nederlands soortenregister staat een lijst van alle exoten in Nederland. Kijk op www.nederlandsesoorten.nl en klik op "exoten".

 

De wespspin is op eigen kracht naar Nederland gekomen (foto: Hans Adema).
De wespspin is op eigen kracht naar Nederland gekomen (foto: Hans Adema).

Wat ga je doen?

  • je kennis over exoten in Nederland toetsen door middel van quizvragen
  • informatie verzamelen over een aantal exoten in Nederland
  • de voors en tegens van deze exoten in kaart brengen
  • een beleidsplan maken voor een exoot

Wat ga je leren?

  • wat een exoot is
  • waar exoten vandaan komen en hoe ze hier komen
  • wat de gevolgen zijn voor de inheemse Nederlandse natuur

Hoe komen ze hier?

Exoten op reis

Exoten kunnen op allerlei manieren naar Nederland komen. Zeedieren en wieren komen vaak via ballastwater binnen. Ongeladen schepen liggen hoog in het water en zijn een speelbal voor wind en golven. Opgenomen ballast water geeft hen een standvastige vaart. Bij aankomst in de volgende haven wordt het weer geloosd. Bij dit lozen komen natuurlijk allemaal uitheemse soorten mee.

Lading kan ook verstekelingen bevatten. Plaagmieren komen bijvoorbeeld ongemerkt met potaarde mee. Zoals de naam al doet vermoeden, zijn dit dieren die zich razendsnel voortplanten en verspreiden. De plaagmier is wel een extreem voorbeeld, want niet elk per ongeluk ontvoerd dier zal zo'n reis overleven. Klik maar eens op de afbeelding van de tropische duizendpoot hiernaast.

Natuurlijk is handel een transporteur bij uitstek. Zolang mensen tropische tuinplanten, vijverplanten, volièrevogels en terrariumdieren aanschaffen, zal de handel hierin blijven bloeien. Dat geldt net zo goed voor het fokken van uitheemse soorten voor hun vacht of vlees. De kans bestaat dat ze in de natuur terecht komen en verwilderen. Zo'n proces is vaak moeilijk omkeerbaar.

Dit is nog maar een deel van alle mogelijkheden. In de reizenquiz hieronder kom je nog meer voorbeelden tegen.

Reizenquiz

Maak nu de reizenquiz. Zet de foto's op de goede plek. Denk logisch na en zoek het op of raad het antwoord.

Informatie

Voor informatie over exoten en de manier waarop ze hier zijn gekomen kun je kijken op www.nederlandsesoorten.nl . Je gaat naar "exoten" , " soortinformatie" , "de soort" en dan naar "algemeen". Doe dit nu voor de wasbeer. 

Of klik op het plaatje voor een link naar de website (foto: Michael Scheltgen/flickr).
Of klik op het plaatje voor een link naar de website (foto: Michael Scheltgen/flickr).
Ballastwater uit schepen wordt geloosd in de Rotterdamse haven (foto: Bart Koenders).
Ballastwater uit schepen wordt geloosd in de Rotterdamse haven (foto: Bart Koenders).
In een fabriekshal van een houtimporteur liep deze tropische duizendpoot rond (foto: Naturalis).
In een fabriekshal van een houtimporteur liep deze tropische duizendpoot rond (foto: Naturalis).
Nijlgans, ooit ontsnapt uit vogelhouderijen (foto: Ab H. Baas)
Nijlgans, ooit ontsnapt uit vogelhouderijen (foto: Ab H. Baas)

Schade en nut

Ecologische schade

Wat gebeurt er als een exoot eenmaal hier is? Meestal vrij weinig. De meeste exoten hebben geen tot weinig effect op de Nederlandse natuur. Maar van sommige merken we wel degelijk iets. Driehoeksmosselen zijn bijvoorbeeld hele nuttige exoten. Het zijn zoetwatermosselen die in grote grote delen van Nederland voorkomen. Ze spelen een belangrijke rol in de biologische waterzuivering, omdat ze stoffen uit het water filteren. Ook slaan ze stoffen op. Daaraan kan de milieukwaliteit gemeten worden. Mensen met een vijver zijn blij met de zonnebaars. Deze vissen eten dierlijk voedsel. Dat is handig als je niet te veel insecten bij je vijver wilt.

Maar helaas zijn er ook een aantal schadelijk exoten zoals: muskusratten, die hun nestgangen graven in dijken en oevers of de grote waternavel, die zo snel groeit dat andere waterplanten geen kans meer krijgen. De schade die exoten veroorzaken doordat inheemse soorten in de verdrukking raken of zelfs helemaal verdwijnen noemen we ecologische schade. Het beperken van alle schade kost geld. De financiële schade veroorzaakt door exoten kan wel oplopen tot 1,2 miljard euro per jaar.

De woekerende waternavel

Grote waternavel (foto: Roy Kleukers)
Grote waternavel (foto: Roy Kleukers)

Bekijk het filmpje van de grote waternavel. Klik op het plaatje hierboven. Je komt op de website van het ministerie van LNV (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit). Zij houden zich bezig met de regelgeving rondom exoten in Nederland.

Beantwoord nu de vraag

Ander perspectief

Of een exoot als schadelijk of nuttig wordt ervaren hangt ook af van wie hem bekijkt. Een bioloog bestudeert de invloed van de exoot op de inheemse flora en fauna. Voor ministeries en natuurbeheerders is het kostenplaatje minstens zo belangrijk.

Ondernemers zien in sommige exoten lucratieve handelswaar. Er zijn veel mensen die voor zo'n kleurrijke volièrevogel of tropisch tuinplantje diep in de buidel willen tasten. Maar of iedere klant er ook zorgvuldig mee omgaat? Burgers reageren vaak spontaan op exoten; ze zijn mooi of lastig en stiekem genieten we van het idee van enge tropische spinnen in het riool of een loslopende panter op de Veluwe.

 

Zonnebaarzen houden insecten uit vijvers (foto: Jelger Herder)
Zonnebaarzen houden insecten uit vijvers (foto: Jelger Herder)
Driehoeksmosselen filteren ons water schoon (foto: Roy Kleukers)
Driehoeksmosselen filteren ons water schoon (foto: Roy Kleukers)
Muskusratten graven nestgangen in oevers en dijken (foto: Dirk Huitzing)
Muskusratten graven nestgangen in oevers en dijken (foto: Dirk Huitzing)

Onderzoek

Jullie gaan nu zelf een aantal soorten bestuderen. Je krijgt drie exoten. Daarover ga je informatie verzamelen. Deze informatie beoordeel je vanuit een bepaald perspectief, bijvoorbeeld als bioloog of als burger. Dit wordt uitgelegd bij "Wat ga je doen?".  Na deze opdracht gebruik je de opgedane kennis voor het maken van een beleidsplan voor één van de exoten die je hebt onderzocht.

Hieronder staan drie groepen (kust, zoet water en land). Vraag je docent welke groep je gaat bestuderen.

Groep 1: Kust

Japanse oester

Amerikaanse lang-lob ribkwal

Amerikaanse zwaardschede

Groep 2: Zoet water

Grote waternavel

Zonnebaars

Amerikaanse rode rivierkreeft

Groep 3: Land

Amerikaanse vogelkers

Halsbandparkiet

Veelkleurig Aziatisch lieveheersbeestje

Wat ga je doen?

Nu heb je nog een beroep nodig. Vanuit dit beroep bestudeer je je exoten. Je kunt hier uit kiezen: bioloog, natuurbeheerder, ondernemer, burger. Zorg dat alle beroepen in jullie onderzoeksgroep voorkomen. Bijvoorbeeld in de groep "kust"  zitten twee biologen, twee natuurbeheerders, twee ondernemers en twee burgers. Heb je een beroep? Klik het aan en bekijk de opdracht.

Bronnen

In de rechterkolom staan bronnen over sommige exoten. Kijk ook voor informatie op de pagina 'Bronnen'.

Klik hier voor een filmpje over de opkomst van de Amerikaanse lang-lob ribkwal (foto: Arjan Gittenberger)
Klik hier voor een filmpje over de opkomst van de Amerikaanse lang-lob ribkwal (foto: Arjan Gittenberger)
Klik hier voor meer informatie over de Amerikaanse zwaardschede (foto: Hans Hillewaert)
Klik hier voor meer informatie over de Amerikaanse zwaardschede (foto: Hans Hillewaert)

DIERENWINKEL/TUINCENTRUM

Prijslijst parkieten

Prijslijst verschillende soorten vogelkers

Prijs vijvervissen

Let op: als de informatie op deze sites veranderd is of verdwenen, kun je proberen op internet informatie te vinden.

Beleidsplan

Experts rond de tafel

Aangezien je nu expert bent in jouw beroep wordt het tijd deze kennis om te zetten in advies. Samen met andere experts ga je in een groepje om de tafel zitten. Elk groepje bestaat uit een bioloog, burger, natuurbeheerder en ondernemer.

Kies één exoot die jullie alle vier onderzocht hebben. Volg de aanwijzingen hieronder voor het maken van een beleidsplan. Een beleidsplan is een plan van aanpak. Wat moet er volgens jullie wel of niet gebeuren in Nederland?

Zo maak je een beleidsplan

Schrijf boven aan het beleidsplan jullie namen en jullie beroepen.

  1. Verkennen en analyseren: Hoe is de situatie nu? Geef zo nauwkeurig mogelijk informatie over het voorkomen van de exoot in Nederland en de gevolgen voor de Nederlandse natuur of maatschappij.
  2. Toekomstvisie: Hoe wil je dat de situatie wordt in de toekomst?
  3. Strategie ontwikkelen: Wat moet er gebeuren om dit te bereiken? Welke maatregelen moeten er worden genomen worden en wat zijn de gevolgen in arbeidskracht (menskracht, tijd, geld)? Gebruik hiervoor je kennis en je fantasie.

Beleidsplan: Het beleidsplan is het eindproduct van de voorafgaande stappen.

Bronnen

Nederlands Soortenregister

Natuurinformatie

Exoten tellen op Wereld Biodiversiteitsdag

 Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Naturalis

Compendium voor de leefomgeving

Wikipedia

Docentenhandleiding

Doelgroep: 1,2,3 VMBO, HAVO, VWO

Leerstofgebied: Biologie (biodiversiteit, ordening)

Werkvorm: Digitale opdracht. Het inleidende deel ("exoten in Nederland", "hoe komen ze hier", "schade en nut") kan zowel zelfstandig als klassikaal gedaan worden. Het "onderzoek" is zelfstandig. Het "beleidsplan" is een groepsopdracht voor groepjes van 4 leerlingen.

Duur: 1-3 lesuren. Inleidende deel 1 lesuur. Onderzoek 1 lesuur. Beleidsplan 1 lesuur.

Doel van de opdracht

  • Leerlingen maken kennis met de komst en de gevolgen van een aantal exoten. 
  • Leerlingen leren onderzoeken vanuit verschillend perspectief.
  • Leerlingen gebruiken de vergaarde kennis voor het geven van advies.

Vereiste voorkennis

Leerlingen weten wat een soort is.

Materiaal

PC + internet, pen, papier

 

Download hier een uitgebreidere docentenhandleiding

In de uitgebreidere handleiding vindt u suggesties voor begeleiding en beoordeling. Hier staan ook tips in voor leerlingen die deze les niet klassikaal maken, maar zelfstandig op school of thuis.

Een uitgebreidere handleiding is via onderstaande link te downloaden.

Docentenhandleiding exoten