1. Hoe maak en bewaar je geluid ?

In deze les maak je kennis met manieren om geluid te maken, en met manieren om geluid te bewaren en af te spelen. Geluid wordt vaak gemaakt met instrumenten, en het Museon heeft een hoop leuke en interessante instrumenten in bezit. Kijk en luister maar eens naar deze gekke elektrische viool uit Amerika, die zeventig jaar geleden in de bars en café's stond te spelen en die het nog doet.

violano virtuoso
violano virtuoso
violano virtuoso (open)
violano virtuoso (open)

Start geluid in player Klik hier om te horen hoe de violano virtuoso klinkt

Pas ruim honderd jaar geleden kon geluid voor het eerst worden bewaard. Daar zijn sinds die tijd al heel wat apparaten en technieken voor bedacht. Je kent natuurlijk de mp3-speler, maar vroeger had je heel andere apparaten om geluid te bewaren. Kijk maar eens naar het gekke ding hieronder. Wist jij dat zo'n ding een grammofoon is?

grammofoon
grammofoon

Het Museon heeft een hoop van dit soort leuke ouderwetse apparaten om geluid af te spelen. In deze les leer je ze beter kennen, en leer je als een echte conservator hoe oud en bijzonder ze zijn.

1.1 Welke instrumenten ken jij?

Om geluid te maken gebruiken mensen vaak instrumenten. Jouw belangrijkste instrument heb je altijd bij je: je eigen stem! Maar misschien speel je ook wel een muziekinstrument. In de plaatjes hieronder zie je een paar voorbeelden. Je herkent ze vast meteen.

 Er zijn heel veel manieren om geluid te maken. De belangrijkste zijn: op iets slaan, ergens in blazen of een snaar laten trillen. Voor elk van deze drie manieren zijn een hoop verschillende instrumenten bedacht. Op een drumstel, bijvoorbeeld, moet je slaan. Instrumenten waar je op moet slaan heten slaginstrumenten. Instrumenten waar je in moet blazen heten blaasinstrumenten, en die waarbij snaren trillen heten snaarinstrumenten.

De instrumenten in de plaatjes hieronder komen uit de collectie van het Museon. Je kunt ze bijna allemaal in het echt komen bekijken.

Probeer eens voor elk van die instrumenten te ontdekken of het een slaginstrument, een blaasinstrument of een snaarinstrument is?

A
A
B
B
C
C
D
D
E
E
F
F
G
G
H
H
I
I
J
J
K
K
M
M
L
L

1.2 Kun jij instrumenten benoemen?

Misschien heb je de instrumenten uit de collectie niet meteen herkend? Dat kan, want veel ervan zijn voor ons in Nederland niet zo bekend.

Probeer ze toch eens als een echte conservator te beschrijven? Doe dat door telkens de beschrijvingen naar de juiste plaatjes te slepen.

1.3 Kun jij instrumenten aan hun geluid herkennen?

Ieder instrument maakt zijn eigen geluid. Je kunt instrumenten aan hun geluid herkennen. Luister maar eens naar de volgende geluiden (klik op het wolkje).

Start geluid in player Instrument I

Start geluid in player Instrument II

Hieronder vind je tien geluiden van instrumenten. Luister eens goed naar elk geluid (klik op het wolkje).

Start geluid in player 1

Start geluid in player 2

Start geluid in player 3

Start geluid in player 4

Start geluid in player 5

Start geluid in player 6

Start geluid in player 7

Start geluid in player 8

Start geluid in player 9

Start geluid in player 10

Elk geluid hierboven is van precies één van de volgende instrumenten.

  1. xylofoon
  2. saz (snaarinstrument uit Turkije)
  3. klarinet
  4. tuba
  5. viool
  6. sitar (snaarinstrument uit India)
  7. stem
  8. hobo
  9. conga (hoge trommel uit Cuba)
  10. piano

Kun jij ontdekken welk geluid bij welk instrument hoort?

1.4 Hoe bewaar je geluid?

We gaan hieronder wat dieper in op de vraag hoe geluid bewaard en afgespeeld wordt en werd. Dit doen we aan de hand van apparaten uit de museumcollectie.

Tegenwoordig is het opnemen, opslaan, afspelen en zelfs opsturen van geluid vanzelfsprekend. Maar anderhalve eeuw geleden was dat heel anders. Tot in de negentiende eeuw kon je geluid helemaal niet bewaren. Het was er maar heel even, en dan was het meteen weer weg. Kun jij je dat nu nog voorstellen?

Lees eerst de tekst Het opnemen en weergeven van geluid. Klik op de link hieronder.

Het opnemen en weergeven van geluid

Hieronder zie je een aantal afbeeldingen van apparatuur om geluid op te nemen of af te spelen. Ze komen allemaal uit de collectie van het Museon, behalve de phonautograaf die in Teylers museum Haarlem te bewonderen is. Bekijk ze allemaal goed, want straks moet je ze als een echte conservator naar leeftijd ordenen.

N: cassetterecorder
N: cassetterecorder
U: bandrecorder
U: bandrecorder
E: elektrische grammofoon
E: elektrische grammofoon
E: opwind-grammofoon voor kinderen
E: opwind-grammofoon voor kinderen
F: phonautograaf (collectie Teylers)
F: phonautograaf (collectie Teylers)
Q: draadrecorder
Q: draadrecorder
R: fonograaf
R: fonograaf
T: CD-speler
T: CD-speler
I: discman
I: discman
E: mp3-speler
E: mp3-speler

                                                                                                                                                                                         Maak nu de opdracht hieronder.

2. Geluid, wat is dat eigenlijk?

We gaan hieronder wat dieper in op de vraag wat geluid eigenlijk is. Dit doen we aan de hand van drie belangrijke begrippen: snelheid, toonhoogte en sterkte. Bij snelheid gaat het erom hoeveel afstand het geluid aflegt in een bepaalde tijd. Wist jij bijvoorbeeld dat de snelheid van geluid in een gesprek zo'n twaalfhonderd kilometer per uur is, en dat je dus je eigen geluid niet kunt inhalen? Bij toonhoogte gaat het om het aantal trillingen in een bepaalde tijd. Voor een normaal geluid is dat al gauw duizend keer per seconde. Bij sterkte, tenslotte, gaat het om de energie die in het geluid zit. Wist jij dat er in het hardste hoorbare geluid een miljoen maal een miljoen keer zo veel energie zit als in het zachtste?

2.1 Hoe hard gaat geluid?

Als je met mensen praat, merk je er weinig van dat het geluid tijd nodig heeft om van spreker naar luisteraar te komen. Dat komt doordat het geluid heel snel door de lucht gaat. Weet jij misschien hoe snel? En wist je dat het nog veel sneller kan door andere stoffen dan lucht?

Lees eerst De snelheid van het geluid. Klik op de link hieronder.

De snelheid van het geluid

De belangrijkste informatie is nog eens in de tabel hieronder samengevat.

stof

snelheid geluid in kilometer per uur

aardgas

1500

alcohol

4300

aluminium

18000

diamant

65000

glas

15000

helium

3500

koolstofdioxide

930

koper

14000

kwik

5000

lucht 20 graden

1200

lucht 40 graden

1300

steen

13000

waterstof

4600

water 20 graden

5300

water 40 graden

5500

ijzer

18000

Tabel: geluidssnelheid in een aantal stoffen

 Maak nu de opdracht hieronder.

2.2 Wat is toonhoogte?

Je weet vast al dat er lage en hogere tonen zijn. Maar weet je ook wat toonhoogte eigenlijk is? Weet jij hoe de toonladder in elkaar zit? Weet jij hoe muziekinstrumenten worden gestemd?

Lees eerst De toonladder. Klik op de link hieronder.

De toonladder

Als je de tekst goed gelezen hebt, dan kun je meteen al antwoord geven op de volgende vraag. Probeer eens?

Hieronder vind je de acht tonen van de toonladder do, re, mi. Maar ze staan niet op de goede volgorde. Als jij ze op de goede volgorde zet, vormen de letters een woord. Weet jij welk woord?

Tip: als je het even niet weet, luister dan naar de hele toonladder aan het einde.

Start geluid in player E

Start geluid in player D

Start geluid in player N

Start geluid in player G

Start geluid in player L

Start geluid in player I

Start geluid in player E

Start geluid in player U

Start geluid in player DoReMi

De belangrijkste informatie is nog eens in de tabel hieronder samengevat.

Toon

afkorting

verhouding tot grondtoon

prime (grondtoon)

d

1

kleine secunde

des

16/15

grote secunde

d

9/8

kleine terts

es

6/5

grote terts

e

5/4

reine kwart

f

4/3

overmatige kwart

fis

7/5

reine kwint

g

3/2

kleine sext

as

8/5

grote sext

a

5/3

kleine septime

bes

16/9

grote septime

b

15/8

octaaf

c

2

Tabel: tonen en hun verhoudingen in reine stemming

Hieronder zie je aan aantal meerkeuzevragen. Maak ze allemaal. Hoeveel heb jij er goed?

2.3 Wat is geluidssterkte?

Je weet vast al dat er hardere en zachtere geluiden zijn. Maar weet je ook wat de sterkte van geluid eigenlijk is? Weet jij wat een decibel is? Weet jij hoe ver je van vuurwerk af moet gaan staan, of hoe lang een DJ eigenlijk mag werken?

Lees eerst De sterkte van geluid. Klik op de link hieronder.

De sterkte van geluid

De belangrijkste informatie is nog eens in de tabel hieronder samengevat.

geluid

decibel

stilte

0

fluisteren

25

praten

60

straat

70

printer

75

grasmaaier

85

handzaag

88

heftruck

90

snelweg

96

cirkelzaag

100

rijruis motorhelm

102

kettingzaag

105

hogedrukreiniger

108

walkman hard

110

popconcert

115

Mp3-speler 'max'

120

Tabel: geluiden en aantallen decibel

Hieronder zie je een aantal meerkeuzevragen. Maak ze allemaal. Hoeveel heb jij er goed?

Docentenhandleiding

In de tabel hieronder vindt u de antwoorden op de eerste twee opdrachten, namelijk (1) het onderverdelen van de instrumenten in soorten, en (2) het vinden van de omschrijving.

 

afbeelding    slag/blaas/snaar    omschrijving
A snaar luit van donker hout (Tibet)
B blaas bamboe fluit (Indonesië)
C slag éénvellige trom (India)
D snaar harp (Congo)
E blaas lange koperen trompet (Tibet)
F slag houten trom (Papoea)
G snaar tweesnarig strijkinstrument (Thailand)
H blaas strottehoofd
I blaas fluit uit been (Tibet)
J slag dubbeltrom van zwart hout (Tibet)
K snaar elektrische viool (VS)
L slag xylofoon (Thailand)
M blaas fluit van met edelstenen bewerkt metaal (Tibet)

 

In de tabel hieronder vindt u de antwoorden op de derde opdracht over het herkennen van instrumenten aan hun geluid.

De instrumenten in volgorde van de geluiden:

geluid    instrument
1 conga (hoge trommel uit Cuba)
2 sitar (snaarinstrument uit India)
3 hobo
4 klarinet
5 stem
6 xylofoon
7 saz (snaarinstrument uit Turkije)
8 viool
9 piano
10 tuba

Opdracht in het kort...

Het gaat in deze opdracht om het indelen van instrumenten naar soort, het beschrijven van instrumenten, het herkennen van instrumenten aan hun geluid en het ordenen van afspeelapparatuur naar ouderdom.

Wat ga je doen?

Je gaat eerst een aantal instrumenten in drie soorten onderbrengen: slaginstrumenten, blaasinstrumenten en snaarinstrumenten. Dan ga je instrumenten de juiste namen geven. Vervolgens ga je proberen instrumenten te herkennen aan hun geluid. Tenslotte ga je kijken naar afspeelapparatuur, en ga je verschillende apparaten naar ouderdom ordenen.

Wat ga je leren?

Je leert als een echte conservator een collectie instrumenten te ordenen naar type en geluid, en je leert de instrumenten te benoemen. Ook leer je hoe je de ouderdom van oude afspeelapparatuur kunt inschatten.

Wanneer ben je klaar?

Als je van een collectie instrumenten kunt uitleggen hoe ze werken, hoe ze klinken en hoe ze heten, en als je kunt vertellen welke manieren er wanneer allemaal zijn bedacht om geluid te bewaren en af te spelen.

Opdracht in het kort...

Het gaat in deze opdracht om het kennismaken met drie belangrijke begrippen waarmee geluid beschreven kan worden, namelijk snelheid, toonhoogte en geluidssterkte.

Wat ga je doen?

Je gaat eerst op een rijtje zetten hoe snel het geluid door verschillende stoffen heen gaat. Dan ga je tonen naar toonhoogte in een toonladder ordenen, en ga je rekenen aan de stemming van instrumenten. Vervolgens ga je het begrip geluidssterkte toepassen op een aantal dagelijkse geluiden, en ga je met dit begrip rekenen.

Wat ga je leren?

Je leert als een echte wetenschapper hoe snel het geluid door verschillende stoffen gaat, hoe het zit met toonhoogte in de toonladder en de stemming van intrumenten, en hoe je aan geluidssterkte kunt rekenen.

Wanneer ben je klaar?

Als je kunt uitleggen door welke stoffen het geluid sneller of langzamer gaat, als je kunt rekenen aan toonladders en stemmingen, en als je kunt rekenen aan geluidssterkte.