Prehistorie

Wat ga je doen?

In deze les ga je leren wat de prehistorie precies is. Je leert wat de prehistorie is en uit welke verschillende perioden de prehistorie bestaat.

Hoe ga je het doen?

Ontdek eerst wat je al van de prehistorie afweet. Bekijk daarna elk onderdeel onder het kopje 'Informatie' en maak de vragen en opdrachten. Bekijk ook de filmpjes en de afbeeldingen. Als afsluiting kun je jezelf testen om te kijken wat je geleerd hebt van deze les.

Archeologische opgraving in Ypenburg
Archeologische opgraving in Ypenburg
Huisplattegrond van een huis uit de nieuwe steentijd, gevonden bij de opgraving in Ypenburg
Huisplattegrond van een huis uit de nieuwe steentijd, gevonden bij de opgraving in Ypenburg

Wat weet je al?

Wat ga je hier doen?

Maak de vragen en de opdrachten en kom erachter of je al genoeg weet de prehistorie om door te gaan met de rest van de les.

Heb je niet alle vragen juist gemaakt, lees dan goed de feedback die je krijgt. Die geeft je het goede antwoord en laat zien waarom jouw antwoord helaas niet goed was. 

Ga daarna verder met de rest van de les.  

Informatie

Woordenlijst prehistorie

De prehistorie is de vroegste periode van de menselijke geschiedenis. De prehistorie stopt op het moment dat er geschreven bronnen komen. Dit gebeurde niet overal op de wereld tegelijkertijd. In het Midden Oosten en Egypte leerden de mensen al schrijven vanaf 3000 voor Chr. In ons land gebeurde dat pas met de komst van de Romeinen in 12 voor Chr.

In dit onderdeel leer je over de verschillende perioden waarin de prehistorie is onderverdeeld. Ontdek ook hoe de mensen toen leefden en welke nieuwe uitvindingen er werden gedaan.

Eventuele moeilijke woorden kun je opzoeken in de woordenlijst prehistorie in het rechtermenu.

Wat ga je doen?

Lees alle onderdelen onder het kopje Informatie. Maak de opdrachten die erbij horen en bekijk de filmpjes en afbeeldingen.

Wat als je klaar bent?

Als je alle onderdelen hebt bekeken, ga je naar het kopje Test jezelf en maakt daar de afsluitende quiz om te kijken of je voldoende hebt geleerd.

Wat is de prehistorie?

De prehistorie is de vroegste geschiedenis van de mensen. Het woord prehistorie bestaat uit twee delen, pre = voor en historie = geschiedenis. Letterlijk betekent het woord dus "vóór de geschiedenis". De prehistorie begint eigenlijk al heel lang geleden, zo'n 250.000 jaar terug. Maar in het gebied wat wij nu Nederland noemen, kwamen pas 16.000 jaar geleden mensen permanent wonen.

Jagers/verzamelaars

In de vroegste periode van de prehistorie leefden de mensen als jagers/verzamelaars. Ze jaagden met speren en later ook met pijl en boog op wilde dieren zoals rendieren, herten en wilde zwijnen. Daarnaast verzamelden ze noten, vruchten, eetbare planten, knollen en wortels uit de omgeving. Deze manier van leven heeft heel lang stand gehouden.

Boeren

In het Midden Oosten zijn de eerste bewijzen gevonden voor landbouw, al vanaf 8000 v. Chr. Vanuit daar heeft de landbouw zich over Europa verspreid. De eerste boeren in Nederland komen vanaf 5300 voor Chr. ons land binnen en vestigen zich alleen in Limburg. Pas duizenden jaren later, in de bronstijd, zijn alle mensen in Nederland volledig overgegaan op het verbouwen van graansoorten en het houden van vee.

Reconstructie van het leven van nieuwe steentijd mensen uit Ypenburg. Deze mensen leefden als jager/verzamelaars, maar ze hadden daarnaast ook boerenactiviteiten.
Reconstructie van het leven van nieuwe steentijd mensen uit Ypenburg. Deze mensen leefden als jager/verzamelaars, maar ze hadden daarnaast ook boerenactiviteiten.

Verschillende perioden

De prehistorie is een ontzettend lange periode en er zijn in die tijd veel nieuwe uitvindingen gedaan. Daarom is de prehistorie onderverdeeld in een aantal kleinere tijdsvakken, die goed laten zien wat er allemaal gebeurde in de prehistorie. Deze tijdsvakken zijn genoemd naar het materiaal dat werd gebruikt voor de werktuigen en de gereedschappen.

De drie belangrijkste tijdvakken in de prehistorie zijn:

  • Steentijd
  • Bronstijd
  • IJzertijd

Later zijn deze belangrijkste tijdvakken ook nog verder ingedeeld in kleinere tijdvakken bijvoorbeeld de oude steentijd en de late bronstijd.

Bekijk de tabel voor het hele overzicht van de tijdvakken en de bijbehorende jaartallen van de prehistorie.

Tijdbalk prehistorie
Tijdbalk prehistorie

Oude steentijd

Periode: 250.000 - 8800 voor Chr.

Jagen en verzamelen

De oude steentijd is de vroegste periode van de prehistorie. Het is het tijdperk van de Neanderthalers en later ook van de moderne mensen. Jagen en verzamelen was de manier van leven van deze mensen. Er werd bijvoorbeeld met speren gejaagd op rendieren en ander groot wild. De mensen verzamelden vruchten, noten, bessen, knollen en eetbare planten in de omgeving van hun kampje.

Landschap

In het begin van de oude steentijd was Nederland een poolsteppe, een landschap van toendra en grasland. Er groeiden bijna geen bomen en struiken. Door de ijstijd was het ook erg koud in ons gebied. Zo koud dat de grond op veel plekken helemaal bevroren was. Later in de oude steentijd werd Nederland beter bewoonbaar. Ongeveer 10.000 jaar geleden was de ijstijd in Nederland voorbij. Het klimaat werd warmer en in het landschap kwamen ook weer bomen en struiken.

Rondtrekken

De mensen woonden niet op één vaste plek, maar ze trokken van plaats naar plaats. Ze woonden in kleine jagerskampen in tenten gemaakt van dierenhuiden. Ze gingen achter de dieren aan waar ze op jaagden, zoals rendieren en mammoeten. Als het voedsel na een bepaalde tijd op was in de omgeving van het kamp, trokken ze weer verder. Op zoek naar een nieuwe plek om te wonen.

Rendierjagers
Rendierjagers
Reconstructie van een tent gemaakt van dierenhuiden. Dit soort tenten werden gebruikt door de mensen die leefden in de oude steentijd
Reconstructie van een tent gemaakt van dierenhuiden. Dit soort tenten werden gebruikt door de mensen die leefden in de oude steentijd

Midden steentijd

Periode: 8800 - 5000 voor Chr.

Landschap

De midden steentijd is de periode die komt na de oude steentijd. De ijstijd was voorbij en het klimaat werd langzaam aan warmer. Er groeiden weer dichte loofbossen in Nederland. Jagen en verzamelen was nog steeds de manier van leven, maar het werd aangevuld met het vangen van vissen zoals de steur en jagen op kleinere dieren zoals hazen. De boomstam-kano was een veelgebruikt middel om op verschillende plekken te komen in het natte Nederland.

Werktuigen

De mensen gingen al wel vaker op één vaste plek wonen, maar ze woonden nog niet in echte huizen. De werktuigen werden nog steeds gemaakt van vuursteen, maar ze werden steeds kleiner en verfijnder. Daarnaast werden er ook werktuigen gemaakt van bot en gewei. Voor het eerst in Nederland zijn er ook echte begravingen bekend. De doden werden begraven of gecremeerd en soms werden er ook grafgiften meegegeven.   

Huisdieren

De hond was het eerste- en voor lange tijd ook het enige- huisdier in onze streken. Vanaf het begin van de midden steentijd zijn er honden gedomesticeerd (tot huisdier gemaakt). De hond was vooral handig bij de jacht, als een soort hulpje. Maar de hond was natuurlijk ook een goed gezelschapsdier voor de mensen in die tijd.

Reconstructie van een hut uit de midden steentijd.
Reconstructie van een hut uit de midden steentijd.
Jagers/verzamelaars
Jagers/verzamelaars

Nieuwe steentijd

Periode: 5000 - 2000 voor Chr.

Op één plek wonen

De nieuwe steentijd is de periode waarin de meeste mensen over gingen van jagen/verzamelen naar een samenleving van landbouw en veeteelt. Het zelf verbouwen van graan en het houden van vee was een nieuwe uitvinding. Dit betekende ook dat de mensen op een vaste plek gingen wonen, want als je je eigen voedsel verbouwt hoef je niet meer achter de dieren aan te trekken en is het voedsel is je omgeving minder snel op.

Nieuwe uitvindingen

Er waren nog een aantal nieuwe uitvindingen in deze tijd. Het wiel werd uitgevonden en de mensen gingen op grote schaal potten van aardewerk gebruiken. Aardewerk is gebakken klei. Doordat de klei gebakken is, blijft het erg hard en is daardoor heel goed te gebruiken om bijvoorbeeld voedsel in te bewaren of om mee te koken.

Hunebedden

Uit deze periode stammen ook de bekendste archeologische monumenten in Nederland, de hunebedden. Deze hunebedden zijn gemaakt door het trechterbekervolk. Hunebedden zijn een soort van familiebegraafplaatsen, gemaakt van grote zwerfkeien. Deze zwerfkeien zijn door de ijs tijdens de voorlaatste ijstijd in Nederland terechtgekomen. Sommige van deze keien komen oorspronkelijk helemaal uit de bergen van Finland.


Nieuwe steentijd boeren bezig met het bouwen van een hunebed
Nieuwe steentijd boeren bezig met het bouwen van een hunebed
Hunebed
Hunebed
Zwerfkei. Deze stenen werden gebruikt voor de bouw van hunebedden. De krassen op de zwerfkei komen door het langsschurende ijs tijdens de voorlaatste ijstijd in Nederland.
Zwerfkei. Deze stenen werden gebruikt voor de bouw van hunebedden. De krassen op de zwerfkei komen door het langsschurende ijs tijdens de voorlaatste ijstijd in Nederland.

Bronstijd

Periode: 2000 - 800 voor Chr.

Handel

Vanaf de bronstijd ontdekten de mensen het gebruik van brons. Brons is een metaal dat bestaat uit een mix van koper en tin. Brons verving langzaam het veel gebruikte vuursteen. De grondstoffen voor brons komen in Nederland niet voor en kwamen hier terecht via handel. Hierdoor was brons schaars. Vuursteen bleef daardoor nog voor veel voorwerpen het belangrijkste materiaal. Van het brons werden vooral bijlen en sieraden gemaakt.

Boerderijen

In de bronstijd ontstonden er ook echte boerderijen zoals wij die nu ook kennen. In deze boerderijen woonden mensen en dieren in hetzelfde gebouw. De stal bevond zich aan de ene kant van het huis en het woongedeelte aan de andere kant. De boeren uit de bronstijd hielden vee en ze deden aan akkerbouw. Nieuwe uitvindingen, zoals ploegen en wagens getrokken door ossen, werden bij de akkerbouw veel gebruikt.

Begraven

In de bronstijd werden de doden meestal in grafheuvels begraven. In een grafheuvel werden vaak meerdere personen begraven. Het is waarschijnlijk een soort van 'familiebegraafplaats' geweest.

Youtube: Leven in de bronstijd (http://www.youtube.com/watch?v=UmmxJ1lipog)

Handelaren brengen bronzen voorwerpen naar Nederland
Handelaren brengen bronzen voorwerpen naar Nederland
Bronsgieten. Het vloeibare brons wordt in een mal gegoten. Als het brons afkoelt, kan het daarna uit de mal worden gehaald.
Bronsgieten. Het vloeibare brons wordt in een mal gegoten. Als het brons afkoelt, kan het daarna uit de mal worden gehaald.
Reconstructie van een boerderij uit de Bronstijd.
Reconstructie van een boerderij uit de Bronstijd.

IJzertijd

Periode: 800 - 12 voor Chr.

IJzer

Vanaf de ijzertijd kwam er nog een nieuw soort materiaal bij waar werktuigen van konden worden gemaakt, namelijk ijzer. De grondstoffen voor ijzer kwamen in Nederland in tegenstelling tot die van brons, wel voor. Daarnaast is ijzer harder, makkelijker te bewerken en beter te repareren dan brons en vuursteen. Daarom werd ijzer veel gebruikt voor wapens zoals zwaarden. 

Nieuwe uitvindingen

Brons en vuursteen verdwenen niet geheel. Sieraden en werktuigen werden er nog steeds van gemaakt. Nieuwe uitvindingen zoals broeken van wol en linnen en slingerkogels werden gedaan. De doden werden in de ijzertijd vaak gecremeerd in plaats van begraven en werden bijgezet in potten van aardewerk in zogenaamde urnenvelden.

Akkerbouw

Uit de ijzertijd zijn ook de eerste grote akkercomplexen bekend. Deze akkers heten Celtic fields en het zijn grote gebieden met daarin kleine akkertjes die allemaal omgeven zijn met muurtjes van aarde. Er liggen soms wel honderden akkertjes in één Celtic field. Deze grote akkers werden waarschijnlijk door de hele gemeenschap gebruikt. Er kon worden afgewisseld tussen de verschillende kleine akkertjes om de grond te laten rusten tussen de oogsten in.

Youtube: Leven in de ijzertijd (http://www.youtube.com/watch?v=1YQ5r0Tj0wo)

IJzertijd boeren aan het werk.
IJzertijd boeren aan het werk.
Reconstructie van een boerderij uit de IJzertijd
Reconstructie van een boerderij uit de IJzertijd
Celtic fields
Celtic fields

Test jezelf

Nadat je alle informatie hebt gelezen en de vragen hebt gemaakt, is het tijd om je kennis te testen! Maak de 6 vragen en/of opdrachten hieronder en kijk wat je geleerd hebt over de prehistorie.

Succes!

Klaar?

Hopelijk heb je alle of de meeste vragen goed beantwoord. Gefeliciteerd, je weet nu een heleboel over de prehistorie!

Docentenhandleiding

Prehistorie

Doelgroep

Basisonderwijs, groep 6, 7 en 8.

Leerstofgebied

Deze les beslaat onderdelen van de volgende kerndoelen:

- Oriëntatie op jezelf en de wereld 52

Werkvorm

Leerlingen kunnen alleen of in tweetallen aan deze les werken.

Duur

45 minuten

Doel van de opdracht

De opdracht is een kennismaking met de prehistorie. Wat is de prehistorie? Uit welke perioden bestaat de prehistorie? Op welke manieren leefden de mensen toen en wat zijn de verschillen met nu? Op deze en meer vragen krijgen de leerlingen een antwoord. Aan het eind volgt een afsluitende toets om te kijken wat ze geleerd hebben.

Vereiste voorkennis

Geen.

Voorbereiding

- De leerkracht moet de opdracht zelf ook hebben doorgewerkt om, indien nodig, de werking van de opdrachten en de lesinhoud aan de leerlingen te kunnen verduidelijken.

- Het is nuttig van tevoren te bekijken of de internetverbinding snel genoeg is en of de filmpjes op YouTube (nog) werken. Neem indien nodig contact op met de ICT-verantwoordelijke van uw school.

 - Voordat de leerling aan deze les begint is het aan te bevelen dat de docent zich voorbereidt en dus weet hoe de les werkt en dat hij /zij met de leerling bespreekt wat hij /zij van hen verwacht aan het eind van de les.